કુલ ૫૪૦૭ લેખ · પાનું ૧૮ / ૧૦૯
ધખે ધૂળ, ઝાડે નમેલી બપોરે, નથી કોઈ ઘરમાં, તપેલી બપોરે.
હોઠ મૂંગા, ને નયનથી થાય સઘળી વાત છે, મૌનમાં વીતી અમારી એ સુહાની રાત છે.
રોજ વાળું કેડી, ને રોજ વીણું બોર, ક્યારે ઊગશે, રામ, મારી ઝૂંપડીએ ભોર?
ગાંધીજીનાં ચશ્માં હવે બહુ જગ્યાએ દેખાય છે —
મંચ પરથી ગાજતો નેતા જ મોટો ઢોલ છે, જેમ ગાજે જોરમાં, એવી જ ભીતર પોલ છે.
એક ઘૂંટે હું અધૂરી જિંદગીને પી ગયો, ચાંદ ઢળતી રાતની એ ચાંદનીને પી ગયો.
ઘર ગલી ભૂલી ગયો, ના કોઈ વાણી ઓળખે, માત્ર તારા ગામનું, બસ, એક પાણી ઓળખે.
લીલો આંબલિયો ને એની પીળી પીળી કેરી રે, મારે આંગણ ટહુકે કોયલ, કોયલ મારી વેરી રે.
હાથમાં ડિગ્રી, ગળામાં ટાઈ, ને એ પાસ છે, નોકરીમાં ‘ઓળખાણે’ જે ગયો, તે ખાસ છે.
ઘરે આજ ઉત્સવ, હસીને પધારો, અમારી કુટિર છે, નમીને પધારો.
બા, હવે તું થાકી, ઝાઝું ન કર રે કામ, ઓસરીએ બેસ જરા, લે ને જરા આરામ.
ઘડીમાં રડાવી, હસાવી મને, રમકડું ગણીને નચાવી મને.
ડુગડુગી વાગી રે ભાઈ, ખેલ શરૂ થયો, ઉપરવાળો મદારી, ને હું વાંદરો બન્યો.
ધૂળમાં રમતા, ખખડતી એ લખોટી ક્યાં હવે? થૂંકથી ભૂંસી લખાતી સ્લેટ-પાટી ક્યાં હવે?
તને શોધતો હું કિનારે હજી, બળે દીપ તારા સહારે હજી.
શાક ખાટું, ખીર ખારી, દાળ મોળી ચાલશે, પ્રેમથી જો પીરસો, તો વાત ભોળી ચાલશે.
મરે ક્યાં? અરે, શબ્દ થઈ જાય છે, હવામાં ભળી ગીત થઈ ગાય છે;
આભે ઘેર્યાં વાદળ, ને મોર બોલ્યો ઝાંપે, ખેડૂના કાળજડે આજે ઉમંગ નહીં માપે.
ન પથ્થર, ન કાંટો; અજાણી નડે છે, પગે કાંકરી એ પુરાણી નડે છે.
બંધ દરવાજો, ઝરૂખે તાકતી બસ રાહ છે, હોઠ પર અટકેલ ઊંડી એક ઠંડી આહ છે.
પછાડ રે પછાડ, ઓ દરિયા, ખડકે તારાં મોજાં, મારે તો ભીતરમાં ઊઠે તારાથી મોટાં બોજાં.
પનઘટ પર વાતો રે, વાતોનો નહીં પાર, એક ઘડો ભરવા જતાં, ભરાય વાત હજાર.
ચાંદામામા, ચાંદામામા, ક્યાં સંતાયા આજ? ઊંચા ઊંચા ટાવર પાછળ શરમાઓ છો શું કાજ?
એ જ તું, ને એ જ હું, પણ આંખમાં નવ ભાવ છે, એ જ બાજી, એ જ પ્યાદાં, પણ નવો આ દાવ છે.
મળવું હોય તો હવે આવ, વાળ ધોળા થાય, આંખે ઝાંખપ આવે પહેલાં મુખ તારું જોવાય.
ક્યાં ગઈ એ ચાની કીટલી, ક્યાં ગયા ભાઈબંધ? ક્યાં ગઈ એ ઓટલાની સાંજ, ને ગપ્પાંનો આનંદ?
નામ તારું સાંભરે છે, ઈશ, બસ હર ઠોકરે, તું પ્રગટતો રોજ રસ્તાના જ પથ્થર ઠોકરે.
રમકડું બનાવ્યું, રમાડી જુઓ, પછી એ જ સૌને નચાવે જુઓ;
રોજ સવારે એ જ વળાંક પર
કવિતા લખવી એટલે
અધર પર તમારે નિરાળો નશો છે, નયનમાં ભરેલો રસાળો નશો છે.
ઘણી છે ભીડ ચોપાસે, છતાં આ નગર ખાલી છે, ઘણાં મોં, ને ઘણી આંખો, છતાં સૌ નજર ખાલી છે.
વેલણ ફરે ને મારી રોટલી ફૂલે, તારી યાદે મારું હૈયું ય ઝૂલે.
પવન બોલ્યો: ‘અરે ડાળી, તને શું બીક ના લાગે?’ કહે ડાળી: ‘નમું છું હું, નમેલું ક્યાં કદી ભાગે?’
નિવૃત્તિના બીજે દિવસે એલાર્મ
એક સૂકું પાન છે ને એક માળો ડાળ પર, ધોમ તડકો ઝીલતું, વીત્યો ઉનાળો ડાળ પર.
ગામથી શહેર જતો હાઇવે
રાતભર દાદી કહેતી કો’ પરીની વારતા, ઝાડ નીચે સાંભળી’તી મેં નદીની વારતા.
શિયાળાની સવારે બા
રાત આખી આંખ જાગી, સ્વપ્ન પણ આવ્યું નહીં, ને સવારે સૂર્ય ઊગ્યો, તેજ પણ ફાવ્યું નહીં;
રંગ ના નાખો રે મારે, ધોળી મારી સાડી, ગામ આખું રમે ફાગે, હું તો ઊભી આડી.
પીડા રે, તું તો મારી જૂની સાહેલી, સુખ આવે ને જાય, તું રહે સૌથી પહેલી.
નામ વિનાનો નાતો આપણો, નામ વિનાની પ્રીત, કોઈ પૂછે તો શું કહેવું? ગણગણવું આ ગીત.
ખાદી ભંડારના એ.સી. શો-રૂમમાં
ડૉક્ટરે ઈ.સી.જી. કાઢ્યો.
રમત થઈ ઘણી, લે વિચારી હવે, ન લટકાવ મુજને, નકારી હવે.
ટોળું આવ્યું ત્યારે
સળી ધૂપની એ પ્રમાણે બળે, ભલે કો’ ન એને વખાણે, બળે.
જ્યારે મારો સમય આવે, ત્યારે
૧૨૬૬. આયનો સાચું કહે છે, એ જ એનો વાંક છે,