કુલ ૫૪૦૭ લેખ · પાનું ૩૫ / ૧૦૯
હાલો સૈયર, ગઢની ભીંતે જઈએ સાંજને ટાણે, ભીંત ગણે છે કેટલી સદીઓ, આપણે ગણીએ છાણે.
આપ હસ્યાં તો જરા, ને ગામ ઘેલું થઈ ગયું, સાંજનું ટાણું ય આજે તો વહેલું થઈ ગયું;
આપણો સંબંધ છે, એને કશું ના નામ દે, નામ દેશે તો જગત પણ એક એનો દામ દે;
સરહદ પર એમને રોકવામાં આવ્યા.
આ મરણ શું? આ ઘરેથી ત્યાં જ જાવું છે ખરું? ને જનમ શું? રોજ પાછું ઘેર આવું છે ખરું?
ઘરે કોઈ ના, ઝાડ ઝૂલે હજી, કમાડો હવાથી જ ખૂલે હજી.
ધખે છે ધૂપ, ને ખેડૂ ખડો આ ગગન ઓઢીને, નથી વરસાદ, ને છાંયો, ખમે છે પવન ઓઢીને.
રેતમાં દોડ્યા કરું છું, સાવ પ્યાસો ઝાંઝવે, ને હરણ જેવો મળે છે રોજ ઝાંસો ઝાંઝવે.
મેં એને તારાની વાત કરી’તી એક અષાઢી રાતે, ત્યારથી એ મને આભ ગણે છે, ઊંચે જુએ છે માથે.
પરોઢે ઉઘડતી ઉષા તું હતો, હતી સાંજ, એની ઘટા તું હતો.
હવે ચૂંટણી છે, ઉજાણી મફતમાં, સપન વેચતા, ને કહાણી મફતમાં.
વીરા, તું તો હીરા પારખે, તારી આંખે કાચનો ઝીણો દીવો, પણ ઘેર બેઠેલી માની આંખનું તેજ કદી તેં પરખ્યું હતું, ભઈલો?
ફૂલ ખીલ્યું, ને સવારે રોજ ન્હાયું ઝાકળે, ઘાસનાં તરણાં ઉપર તો ગીત ગાયું ઝાકળે.
એ લગભગ રોજ
ભાષણોનો ધોધ ને સૌ હાર-માળા મંચ પર, ને પ્રમુખની બાજુમાં બેઠેલ સાળા મંચ પર.
ઝાંઝવાની લાલચે હું વાટને ભૂલી ગયો, દોડતાં દરિયા ભણી, એ ઘાટને ભૂલી ગયો.
ડ્રૉઇંગ રૂમમાં પ્લાસ્ટિકનાં ગુલાબ છે —
વચ્ચે મારગ છોડી જાય કોઈ, ને આંખે ઝળઝળિયાં ન ઊગે, તો સમજો કે પથ્થર બેઠો છે, ધબકારાની પૂગે.
અમારે ઘરે તું પહેલી પ્રિયે, ઘડી શત્રુ, પળમાં સહેલી પ્રિયે.
વાતે વાતે તને વાંકું પડે, ને હું તો સીધો સાદો, તું કહે ‘પૂરવ’, હું કહું ‘હા’, તોય તને પશ્ચિમનો વાંધો.
શ્રાવણ, તું અધવચ્ચે ઓસરી મા, હજી તો ખેતર તરસ્યાં, ને તરસી મારી આંખ, રે મા!
જમનાના જળને પૂછું, ને પૂછું કદંબની ડાળ, મારા માધવને દીઠો ક્યાંય? કોઈ તો આપો ભાળ.
દરિયાકાંઠે એક છોકરો
જરા જેટલું જે વણાયું, ઘણું’તું, ઘડી બે ઘડી જે જિવાયું, ઘણું’તું.
મારો દીકરો સરહદ પર છે.
ઈંટના ભઠ્ઠા પાસે એક છોકરી
અરધી રાતે ખાલી ઢોલિયે
નહીં અંધારું, નહીં તડકો —
તમે હંસ ને હું મોતી, રે સાજન, તમે હંસ ને હું મોતી, તમે ચાંચે લો તો ચમકું, નહિતર સાગરતળિયે સોતી.
મળે સૌ જગાએ મજાની સલાહ, જરા છીંક ખાધી, દવાની સલાહ.
ઘાવ દઈ દઈ પથ્થરે, મેં દેવ ઘડ્યો ટાંકણે, સ્થાપના થઈ, ધૂપ-દીવા, ઘંટ વાગ્યા આંગણે;
બીજ જમીનમાંથી
રાતભર જાગી રહી છું, ફોન જોરે વાગશે, ઊંઘમાં પણ કાન માંડું, ક્યાંક ભોરે વાગશે.
ગળે ઝેર ભરતાં જ થાકી ધરા, ડમરથી અમે આજ ઢાંકી ધરા.
એવી જ એક સાંજ હોય — સામે અષાઢી વાદળ,
ભોળા, તારો આશરો એક, ભોળા, તારો આશરો એક, જગ આખું રૂઠે તોયે, તું રાખે મારી ટેક.
દોસ્ત લઈ જાતો ઉછીનું, ને ન આપે તે ફરી, વ્યાજમાં આપે મને એ ગાળ, હેતે નીતરી;
કાના, ક્યાં રમી આવ્યા, રે કાના, ક્યાં રમી આવ્યા? પીતાંબર પર ધૂળ ચડી ને ગાલે ગુલાલ લગાવ્યા.
હૉસ્પિટલના ચોથા માળે
૨૮૬૬. ઝાડ પરથી પાન ખરતું જોઈને તું ના રડે,
૨૯૩૬. અભણ બા હતી, તોય ભાષા હતી,
૨૯૮૧. હતી બાની હથેળીમાં નસીબોની ઘણી રેખા,
૩૦૧૬. સવારે જ બા સૂર્યને જળ ચડાવે,
૩૦૪૬. આંગણે બા સદા ગૂંથતી ગોદડી,
દીકરા પરદેશ, ઘરમાં સાવ ખાલી ઓસરી, રાહ જોતી હાથમાં લઈ દીપ ઝાલી ઓસરી.
ઉપર ફૂલ ઉત્સવ, રડે લાશ અંદર, ધુમાડો ધુમાડો જ આકાશ અંદર.
લકીરો ધરા પર, ન તારું ગગન, પરિંદાં કહે: આ અમારું ગગન.
રોષની હોળી હૃદયમાં જાત બાળી ક્યાં સુધી? વેરની ગાંઠો અમે મનમાં જ વાળી ક્યાં સુધી?
ફરફર ફરકે તિરંગો મારો, ગગન ગજાવે ગીત, માટીની મ્હેક ને લોહીની લાલી, એનું નામ જ પ્રીત.
ઊંચે ચડો તો ઠીક છે, ઊંડાઈ પણ જોવી પડે, મુખ પર ભલે મુસ્કાન હો, સચ્ચાઈ પણ જોવી પડે.