કુલ ૫૪૦૭ લેખ · પાનું ૩૧ / ૧૦૯
સાંજ ઢળે ને ઓસરીએ ધીમે ધીમે અંધારું ઊતરે, બાપુ બેઠા ખાટલે, એની આંખોમાં આખું ગામ ઊતરે.
સાત વાગ્યે ટ્રેન પકડી, દોડવું આ રોજનું, સાંજ પડતાં થાકથી તન તોડવું આ રોજનું.
ખીંટીએ ટાંગી બાપુની પાઘડી, હજી ઊભી છે અડીખમ, ઘરમાં સૌ નમીને ચાલે, જાણે બાપુ બેઠા હરદમ.
કોઈ કેડી ના હતી, ખુદ જાતમાં ચાલ્યા અમે, દ્વાર વાસ્યાં, રાત-ઝંઝાવાતમાં ચાલ્યા અમે.
મરે છે એકલો માણસ, પથારીની ખબર કોને? હતી ગઈ કાલની અર્થી, સવારીની ખબર કોને?
ભલે જે કરો તે, રજા છે તમારી, મળે જે મને, તે સજા છે તમારી.
લગનના ઉમંગે ફસાયો બિચારો, પછી સાસરે જઈ દબાયો બિચારો.
દફતર લઈને દીકરો ચાલ્યો પહેલે દા’ડે નિશાળ, માની આંગળી છોડતાં એની આંખે ઊગ્યું વ્હાલ.
ધુમ્મસની ચાદર ઓઢીને ગામ સૂતું છે મીઠી નીંદર, પાદર, પીપળ, મંદિર, કૂવો — સૌ સપનાંમાં ગરક અંદર.
પંદર વરસ પછી ગામ ગયો.
હાથથી લખતાં નથી, એ તો હૃદયથી નીતરે, જેમ પરવાળું સમંદરના તળે જઈ પાંગરે;
શિખરથી સમંદર, નદીની સફર, મહોરે, ઝરે — આ કળીની સફર.
આ વરસે દિવાળીના દીવા
આભ ગાજે, મેઘ વરસે, વીજળીની આરતી, ને પવન ગાતો ઉતારે વાંસળીની આરતી.
તને યાદ કરતાં પલાળે ઝરમર, ઝરૂખે રહી તું નિહાળે ઝરમર.
આભ આખું ઊડવું છે, માપવું ગમતું નથી, પાંખ પંખીની કદી પણ કાપવું ગમતું નથી.
આંસુએ પૂછ્યું નદીને: ‘આમ દોડે કેમ છે? સાગરે ખારાશ છે, તોયે જવાનો નેમ છે?’
જે હૃદયમાંથી ઝરે, એ ભાવની સાચી ગઝલ, જે રડાવે, જે રુઝાવે ઘાવની સાચી ગઝલ.
ભલે પ્રેમ ના દે, દિલાસો મને આપ, જવું છે? ભલે, પણ ખુલાસો મને આપ.
બા, અહીં સુરતમાં
પાવાગઢથી ઊતરી માડી, આવી ચાચર ચોક, ઢોલ ઢબૂક્યા, તાળી પડી, ઝૂમી ઊઠ્યું લોક.
ના દિશા જડતી, ન તારો આભમાં દેખાય છે, ને ચરણ થંભી ગયાં, ને પથ બધે ભૂંસાય છે;
આયખું તો ઝાકળનું ટીપું, સૂરજ ઊગે ઊડી જાય, એટલી વારમાં ફૂલને ભીંજવે, એ જ એની કમાઈ.
દીકરાએ બોલાવ્યાં — ‘પપ્પા-મમ્મી, હવે તો આવો,
મારી દીકરીએ ચિત્ર દોર્યું —
આંખ ને દિલનો ઝઘડો રે, સખી, આંખ ને દિલનો ઝઘડો, કોણે પહેલો સાયબો દીઠો? ઝઘડો ભારે તગડો!
સૂર્ય ડૂબ્યો, લોક ચાલ્યા, હાટને સંકેલવું, જે જમાવ્યો રાતદિન, એ ઠાઠને સંકેલવું.
૨૪૬૬. ભીંત પર ટાંગેલ ફોટામાં હસે છે બાપુજી,
૨૫૪૬. હતું એક ફળિયું, હતો એક વડલો,
૨૫૮૬. હતું ગામ, ને ગામમાં એક ઘર,
૨૬૧૬. ઉદાસી ઓરડે બેઠી, ઉદાસી ઓસરીએ પણ,
૨૬૩૬. આંખમાં આભ છે, હાથમાં ધૂળ છે,
૨૬૫૧. આ ઝાડ ઊભું તાપમાં, છાંયો ધરે સૌને સદા,
આજ પણ જાગ્યા કરે છે રાત તારી આંખમાં, ને દિવસ આખો કરે છે વાત તારી આંખમાં.
ઝરણમાં, ઝાડમાં, પથ્થર મહીં, આકાશમાં તું છે, તને શોધ્યો બધે બ્હારે, હૃદયના વાસમાં તું છે;
મેં જિંદગીને ઘર માન્યું હતું. ભીંતો રંગાવી,
માતૃભાષા બોલતાં શરમાય છે ગુજરાતમાં, ‘થેંક્યુ’ ‘સૉરી’માં બધું અટવાય છે ગુજરાતમાં.
વાંસળી વાગી ને મારું ગોરસ ઢોળાયું રે, મટુકી ફૂટી, ને મારું મનડું ચોરાયું રે.
જ્યોતિષીએ જોઈ લીધો એક તારો હાથમાં, ને પસીનાએ ઘડી દીધો કિનારો હાથમાં.
નથી ઘર જોઈને આવે, બધે સરખો બળે સૂરજ, ગરીબોના ય નળિયામાં સવારે ઝળહળે સૂરજ.
વેર રાખું એટલો અવકાશ પણ ક્યાં છે, કહો? પ્રેમ કરવા જેટલા યે શ્વાસ પણ ક્યાં છે, કહો?
દાન છાનું જે કરે, એ ખાનદાની જાણજો, જે ગણાવે, એ ફકત ધનની ગુમાની જાણજો.
આખરી આ બોલવાનો એક મોકો દે મને, જાતને પણ ખોલવાનો એક મોકો દે મને.
ઉપરથી ચળકતી ઇમારત હતી, તળે ખોખલી સૌ ઇબારત હતી.
ના અડાડ્યો હાથ પણ મેં જામને, મદહોશ છું, એક શેરે શાયરીના ઝૂમતો બેહોશ છું;
જરા દૂરથી હું તને રોજ ભાળું, અડું તો વિખેરાય આ સ્વપ્ન-જાળું.
ભાઈ, ધરમની ખૂલી છે દુકાન રે, ફી ભરો ને પામો ભગવાન રે.
એક બારી ખોલતાં, ઘરમાં ધસી આવ્યો પવન, ગામના ખેતર તણી ભીની મહક લાવ્યો પવન;
જરા છીંક આવી, મહોલ્લો ડરાયો, ઉકાળો ઘરેઘર ધડાધડ પિવાયો;
રાતભર એકાંતમાં બળવું ઘણું અઘરું હતું, તેલ ખૂટે તોય ઝળહળવું ઘણું અઘરું હતું.