આ ટેગ સાથે 1398 લેખ · પાનું ૨૦ / ૨૮
માથે બેડું, કેડે ગાગર, હાલી સરોવર પાળે રે, કોણ ઊભો ઓલ્યો પીપળા હેઠે, નેણ નચાવી ભાળે રે?
પરસેવે જે ધરતી સીંચે, એનાં ખેતર લહેરાય રે, વાતો કરતાં વાદળ જેવાં, વરસ્યા વિના વહી જાય રે.
ઝરૂખે બેઠું પારેવડું, પાંખે બાંધી પાતી રે, વાંચું કેમ? હું અભણ ગોરી, હૈયું ધડકે છાતી રે.
રાતે આવ્યું સપનું, એમાં મારું ગામ હતું રે, જાગી જોયું તો ઓશીકે બસ ભીનું નામ હતું રે.
વાદળ પૂછે: ‘વરસું ક્યાં?’ ને સૌ પોકારે: ‘અહીં!’ કોને પહેલાં ભીંજવું? — વાદળ મૂંઝાયું તહીં.
મહેલ મેલ્યો, મેડી મેલી, મેલ્યો રાજનો ઠાઠ, ગિરધર મારો હાથ ઝાલે, હું ચાલી એની વાટ.
પ્રીત્યું તો પાંદડે બાંધેલ ઝાકળ, સાચવો તો સરકે રે, મૂઠી વાળો તો ખોવાય, ને ખુલ્લી હથેળીએ મલકે રે.
ચાલ સખી, ખેતરની પાળે, ચાંદની ઓઢી ચાલીએ, ઝાકળભીના ઘઉંના ડૂંડે પગલાં મૂકી મ્હાલીએ.
ભગવાં ઓઢ્યે શું થયું, જો ભીતર ભરિયો ભાર રે, ઝોળી ખાલી, મન ભર્યું, ત્યાં ક્યાંથી ઊઘડે દ્વાર રે?
પ્રભુ, મને દીવો નહીં, દીવાની વાટ બનાવ, બળતાં બળતાં અજવાળું દઉં, એવો ભાવ જગાવ.
એક જ છત ને એક જ ઓશીકું, તોય વચ્ચે વહેતી નદી, હાથ લંબાવું ત્યાં તો લાગે, તું સામે કાંઠે ખડી.
ચાકડો ફરે ને માટી બોલે: જે ઘાટ ઘડે તે ઘડજે રે, કુંભાર, તારા હાથે સોંપી જાત, હવે તું ગમે તે કરજે રે.
અમે તો લાઇનમાં ઊભા રે, લાઇન અમારું ગામ, રેશન, બિલ ને બૅન્ક-કતારે વીતે ઉંમર તમામ.
આંખ મીંચીને જોયું ત્યારે આખું ગામ દેખાયું રે, ઉઘાડી આંખે જોયું’તું, તો કાંઈ ના સમજાયું રે.
શ્યામ, તમે શ્રાવણનું વાદળ, હું તો તરસી ધરતી રે, એક જ ટીપે ખીલી જાઉં, જુગ જુગથી હું ઝૂરતી રે.
કારતકે કોડિયાં ઓલવ્યાં, ને માગશરે થીજી રાત, પિયુ, તારા વિના બારે માસે મારે એક જ વાત.
પૂછું ‘શું થયું?’ તો કહે ‘કાંઈ નહીં’, ને મોઢું ચડેલું આખો દિ’, એ ‘કાંઈ નહીં’માં છુપાયું શું શું, એ ભેદ ન પામ્યો કદી.
માંડવે ઊભી મારી લાડકડી, જાણે ઝળહળતો દીવો રે, વરરાજા આવ્યા વાજતે-ગાજતે, લઈ જશે અમ જીવો રે.
હાલો હાલો રે અંજનીના લાલ, સૂરજને ફળ જાણી ના ભરશો ફાળ, પવનની પાંખે પોઢજો, હાલાં રે હાલાં.
ઊગ્યો રે ભાણ, ઊગ્યો રે ભાણ, સોનલવરણું આભ, અંધારાની ગાંઠ છૂટી ને ઝળહળ્યો ગામનો ગાભ.
ગગને ગાજ્યો મેહ, ને ધરતી ઝીલે ધાર, સાયબો ગ્યો પરદેશ, મારે હૈયે અંધાર.
પાણી પૂછે આંસુને: ‘તું કેમ આટલું ખારું રે?’ આંસુ બોલ્યું: ‘મેં હૈયું ચાખ્યું, એ જ નસીબ અમારું રે.’
રેતી ઉપર નામ લખ્યું તો મોજું આવી ભૂંસી ગયું, પાણી ઉપર નામ લખ્યું તો વમળ થઈને ઘૂમી ગયું.
વરસાદ આવ્યો ને બાપુ સાંભર્યા, ખભે બેસાડી ફરતા રે, ‘જો, જો, બેટા, વીજળી!’ કહીને આભ ભણી આંગળી ધરતા રે.
કોને કહું? હું ભીડમાં ઊભો સાવ રે એકલો, હસતાં મોઢાં ચોગરદમ, ને ભીતર ખાલી ખેતરો.
તમને સાંભરે એ મેળો, જ્યાં પહેલી વાર મળ્યાં’તાં રે? ચકડોળે ચડતાં ચડતાં, બે હૈયાં ઊંચે ચડ્યાં’તાં રે.
તું સાગર ને હું તો ટીપું, આમ તો જુદા જુદા, હરિ, ટીપે ટીપે સાગર, ને સાગરમાં ટીપાં ખુદા.
ખોટી શાન ને મોભા ખાતર, રિવાજના દોરડે બાંધ્યો, આપણામાં એક માણસ હતો, એને ક્યાંય ન સાંધ્યો.
પિયુ, હું તો કાંઈ ના જાણું, બસ ચૂપચાપ ચાહું રે, નામ તારું હોઠે ના લાવું, મનમાં ગાઉં ગાઉં રે.
મારે કોઈના તેજની શી જરૂર? હું તો કરમનો દીવો રે, ભીતર બળતી જ્યોત મારી, એ જ મારો જીવો રે.
ભાઈ, હું તો રિક્ષાવાળો, શહેર આખું મારું ઘર, ત્રણ પૈડાં પર જિંદગી દોડે, ના મંજિલ, ના ડગર.
અંધારી રાતે ચાંદો ઊગ્યો, ને ઝગમગ થઈ ગઈ શેરી રે, ગોરી, તમે મનડાં લીધાં, હવે ક્યાં જાઉં હું ફેરી રે?
ઝીણા તરણાની ઓથે ઊભો રે, મારો હરિ કોઈ ના ભાળે, મોટા મંદિરે શોધે સૌ, ને એ તો ઝૂલે ડાળે ડાળે.
પધારો ગણપતિ બાપા, અમ આંગણ કંકુ પગલે રે, રિદ્ધિ-સિદ્ધિ સંગે લાવો, મંગળ થાય દરેક ડગલે રે.
થોડું તું કહે, થોડું હું કહું, ને થોડું રાખીએ છાનું, ચાલ, એકબીજાને ગમતાં રહીએ, જીવન છે ટૂંકું ને નાનું.
ઊઠ રે જુવાન, તને પોકારે મા ભારતી, ગામે ગામે ઝગે તારા નામની આરતી.
ઘડો ભરું તો ભરાય, પણ તરસ કેમ કરી ભરું? દીવો કરું તો ઝગે, પણ અંધારું કેમ કરી હરું?
હે સવિતા, તેજ તમારું ધરજો મારી મતિમાં, અંધારું ઓગાળી દેજો, ઝળહળજો જીવનગતિમાં.
તારા ગામનો કાગળ આવ્યો, મ્હેક્યું મારું ઘર રે, ગડી ઉકેલું ત્યાં તો ઊડ્યાં પતંગિયાંના પર રે.
દિવસ ઢળ્યો ને છૂટા પડવા વેળા આવી, સાજન, કેમ કરી કહું ‘આવજો’? મારું ભારે ભારે મન.
કવિતાનો એક શબ્દ સખી, મારે આંગણ આયો, ના મેં વાવ્યો, ના મેં વીણ્યો, તોયે મ્હોરી આયો.
ઊંડે ઊંડે લઈ જા મુજને, દરિયાલાલ રે, કાંઠાનાં છીપલાંથી થાક્યું મારું વ્હાલ રે.
મને નામે ના બાંધો, ભાઈ, હું તો ઊડતો રંગ, ઘડીક કેસૂડે બેસું ને ઘડીક ઝાકળ સંગ.
કૂવે બેડું ભરતાં ભરતાં, જળમાં દીઠું કોણ? માછલીની આંખ જેવી વીંધાઈ, હું તો થઈ ગઈ મૌન.
મેં તો રોપ્યું’તું એક નાનું ઝાડ, આજે છાંયડો દે છે રે, હું ઘરડો થ્યો, ઝાડ જુવાન, મુજને ખોળે લે છે રે.
ઊગો રે ઊગો સૂરજદેવ, મારે આંગણ અજવાળાં, અંધારાની ગાંઠ ઉકેલો, ખોલો મનનાં તાળાં.
આંખોમાં પતંગિયાએ બાંધ્યો રે માળો, રંગ રંગ થઈ ગયો મારો કાળો ઉનાળો.
ચાંદો થઈ હું આવીશ તારે આંગણ પૂનમ-રાત, ઝરૂખડે તું ઊભી રહેજે, કરશું ચુપકી વાત.
હેઠાં મેલો હથિયાર, ભાઈ, હેઠાં મેલો હથિયાર, કોઈ માનું આંગણું સૂનું, કોઈ બેનનો તહેવાર.
ઝૂંપડીએ પણ દીવો કરજો, મોટા મ્હેલોવાળા, એક દીવે તો ઝળહળ થાશે ગરીબનાં અજવાળાં.