આ ટેગ સાથે 307 લેખ · પાનું ૨ / ૭
પુરુષ બાપ બને ત્યારે દુનિયા એના પગાર અને મોભામાં આપોઆપ વધારો કરી આપે છે. સ્ત્રી માતા બને ત્યારે સમાજ માની લે છે કે હવે એની કારકિર્દી ધીમી પડશે, એ થાકેલી રહેશે અને કામમાં પૂરતું ધ્યાન નહીં આપી શકે. આને સમાજશાસ્ત્રમાં 'મધરહૂડ પેનલ્ટી' કહે છે.
તમે એક લીકેજ રોકવા માટે નળમાં પક્કડ લગાવો છો અને પાઇપ જ તૂટી પડે છે. ખામી સુધારવાના પ્રયાસમાં નવી મુસીબત ઊભી થાય તે આધુનિક વહીવટનો સૌથી જૂનો રોગ છે.
દુનિયામાં લગભગ નેવું ટકા માણસો જમણેરી છે. માત્ર દસ ટકા લોકો ડાબા હાથનો ઉપયોગ કરે છે. સવાલ એ છે કે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન આ લઘુમતી સાવ ખતમ કેમ ન થઈ ગઈ? ડાબોડી હોવું એ માત્ર એક આદત નથી, મગજની રચના સાથે જોડાયેલી બાબત છે.
સ્ક્રીન પર દેખાતી ટેક્નોલોજી ઘણીવાર આધુનિકતાનો ઢોંગ હોય છે. આગળ મોટો ડિજિટલ પડદો હોય અને પાછળ એક હાડચામનો માણસ પરસેવો પાડતો હોય. અંગ્રેજીમાં આને 'ફોટોમેશન' કહે છે.
કડવી વાત કહેવાની જૂની બજારુ યુક્તિ છે. પહેલાં બે મીઠા વેણ બોલો, વચ્ચે ખરી ખામી ઠાંસી દો, અને છેલ્લે ફરી મલમ લગાવીને વાત પૂરી કરો. બ્રેડની બે સ્લાઇસ વચ્ચે મૂકેલા મસાલા જેવું માળખું. મેનેજમેન્ટની ભાષામાં આને ‘ફીડબેક સેન્ડવિચ’ કહે છે.
બધા માણસો એક જ રીતે વિચારતા કે શીખતા નથી. આ કોઈ આધ્યાત્મિક જ્ઞાન નથી, સાયકોલોજી છે. ૧૯૮૮માં રિચર્ડ ફેલ્ડર અને લિન્ડા સિલ્વરમેને એન્જિનિયરિંગના વિદ્યાર્થીઓ માટે એક મોડેલ બનાવ્યું. તેમણે માણસની માહિતી પચાવવાની રીતને ચાર ધરી પર માપી.
આપણે માનીએ છીએ કે ક્રોધ, ડર કે પ્રેમ આપણા મગજમાં પહેલેથી ફિક્સ પ્રોગ્રામ તરીકે પડેલા છે. સ્વીચ દબાવો એટલે ભાવના ચાલુ. આ સાવ ખોટી વાત છે. મનોવિજ્ઞાની લીસા ફેલ્ડમેન બેરેટે પોતાના સંશોધનો પછી આ ભ્રમ તોડી નાખ્યો.
કોઈ નિર્ણય સાચો છે કે ખોટો, તે જાણવા માટે માણસ સામાન્ય રીતે પોતાની અંતરાત્મા કે ધર્મના નિયમો તરફ જુએ છે. અઢારમી સદીના અંગ્રેજ તત્ત્વચિંતક જેરેમી બેન્થમે આખી વાત ઊંધી વાળી દીધી. એમણે કહ્યું કે સાચા-ખોટાની માથાકૂટ છોડો, ગણિત માંડો.
કોઈ એક જગ્યાએ પુરુષોનું એકહથ્થુ શાસન હોય અને ત્યાં અચાનક સ્ત્રીનો પ્રવેશ થાય ત્યારે આખો માહોલ બદલાઈ જાય છે. આ કોઈ કવિતા નથી, વર્તણૂકનો વ્યવહારુ નિયમ છે. નિર્ણય લેવાની રીત બદલાય છે. અહંકારના ખોટા ઘર્ષણો ઓછા થાય છે.
જીવવિજ્ઞાનમાં શરીર ચલાવવા માટે જનીન એટલે કે 'જીન' હોય છે. સમાજમાં વિચાર ફેલાવવા માટે રિચાર્ડ ડોકિન્સે 'મીમ' શબ્દ આપ્યો. પણ આ ભૌતિક સૃષ્ટિના નિયમો કેવી રીતે ટકી રહે છે અને આગળ વધે છે?
બાળકને ઉછેરવાની બે ચરમસીમાઓ જાણીતી છે. એક તરફ હેલિકોપ્ટર પેરન્ટિંગ છે, જેમાં મા-બાપ ચોવીસ કલાક બાળકના માથે ભમ્યા કરે છે. બીજી તરફ સંપૂર્ણ છૂટછાટ છે, જ્યાં કોઈ દેખરેખ જ નથી હોતી.
કોઈ તમને પૂછે કે આખા શિકાગો શહેરમાં પિયાનો ટ્યુન કરનારા માણસો કેટલા છે? સામાન્ય માણસ હાથ જોડી દેશે. કહેશે કે મારી પાસે ડેટા નથી, ગૂગલ સર્ચ કરવું પડશે. પણ ભૌતિકશાસ્ત્રી એનરિકો ફર્મી આવા સવાલો પૂછીને વિદ્યાર્થીઓની પરીક્ષા લેતા.
મોટા સંકટો આવે ત્યારે બધાનું ધ્યાન અણુબોમ્બ, મહામારી, ધરતીકંપ કે આર્થિક મંદી પર હોય છે. આ બધા દેખીતા ભય છે. પણ ખરી હોનારત ક્યાંક શાંત ખૂણામાં રંધાતી હોય છે. લેખક માઈકલ લુઈસે ૨૦૧૮માં આવેલા પોતાના પુસ્તકમાં આ ખ્યાલ મૂક્યો.
બાળક જ્યારે અચાનક જીદ પકડે કે તોફાન કરે, ત્યારે તે ખરેખર ખરાબ વર્તન નથી કરતું. એ ખાલી થઈ ગયું હોય છે. એની અંદર રહેલી પ્રેમ અને નિકટતાની ટાંકીનું ઇંધણ ખૂટી ગયું હોય છે. મનોવૈજ્ઞાનિક ડૉ.
રમતગમતમાં કોઈ એથ્લેટ સ્ટેરોઇડનું ઇન્જેક્શન મારીને મેડલ જીતી લે, તેને આપણે છેતરપિંડી કહીએ છીએ. એ ક્ષણિક તાકાત છે. શરીર અંદરથી સડી રહ્યું હોય પણ બહાર નસો ફૂલેલી દેખાય.
શાંતિ પોતે જ તોફાનને જન્મ આપે છે. આ કોઈ ફિલસૂફી નથી, કડવી અર્થશાસ્ત્રીય વાસ્તવિકતા છે. જ્યારે બજાર લાંબો સમય સ્થિર રહે છે, ત્યારે લોકો જોખમ ભૂલી જાય છે. નફો સતત થતો દેખાય એટલે વેપારીઓ વધુ દેવું કરે છે.
મગજ પાસે અનંત જગ્યા નથી. તમારી પાસે ચિંતા કરવાનું એક નાનું, સીમિત ખાબોચિયું છે. મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે માણસ એક સમયે ચોક્કસ સંખ્યાના જોખમો વિશે જ ફફડી શકે છે. જો નવી આપત્તિ આવીને તમારા માથા પર બેસે, તો જૂનો ભય ગાયબ થઈ જાય છે.
મહિને પચાસ હજાર રૂપિયાનો ખર્ચ હોય અને રોકાણમાંથી દર મહિને પચીસ હજારની નિષ્ક્રિય આવક આવતી હોય, તો તમારો ફાયર રેશિયો પચાસ ટકા થયો. આ સીધો અને નિર્દય હિસાબ છે. ફાયર એટલે ફાઇનાન્સિયલ ઇન્ડિપેન્ડન્સ, રિટાયર અર્લી.
સવાર પડતાં જ મોટા ભાગના લોકો પોતાના મગજનો કબજો દુનિયાને સોંપી દે છે. આંખ ખૂલે એટલે પહેલું કામ ઓશીકા નીચે પડેલો ફોન પકડવાનું. વોટ્સએપના મેસેજ, ન્યૂઝની હેડલાઇન્સ અને બીજાના જીવનની પળોજણ.
માનવ મગજ આળસુ છે. કોઈ નવી વ્યક્તિ સામે આવે ત્યારે મગજ પાંચ સેકન્ડમાં આખો ફેંસલો કરી નાખે છે. આ માણસ ભરોસાપાત્ર છે કે લુચ્ચો? સ્માર્ટ છે કે ઠોઠ? આ ઝડપી ચુકાદાને આપણે પ્રથમ છાપ કહીએ છીએ.
મોટા ભાગના લોકો નવી યોજના બનાવતી વખતે સીધો નકશો ખોલીને બેસી જાય છે. ક્યાં જવું છે, કયો ધંધો કરવો છે અને ક્યારે પહોંચવું છે. આ ખોટો ક્રમ છે. 'પહેલાં કોણ સિદ્ધાંત' કહે છે કે દિશા નક્કી કરતાં પહેલાં સાથે કોણ બેસશે તે નક્કી કરો.
મોટા ભાગના માણસો જાગતા ઊંઘે છે. તેઓ દુનિયાને જુએ છે, પણ કશું નોંધતા નથી. સામે ટેબલ પર પડેલી ફાઇલ, બોસના ચહેરા પર ક્ષણાર્ધ માટે આવેલો તણાવ કે સાથી ખેલાડીના પગની ધ્રુજારી—આ બધું તેમના રડારમાંથી ગાયબ થઈ જાય છે.
જીવવિજ્ઞાન અને ઉત્ક્રાંતિનો એક સાદો નિયમ છે: જો કોઈ પ્રજાતિમાં વિવિધતા ન હોય, તો તેનો વિકાસ અટકી જાય છે. બ્રિટિશ આંકડાશાસ્ત્રી અને જીવવિજ્ઞાની રોનાલ્ડ ફિશરે ૧૯૩૦માં પોતાના પુસ્તક 'ધ જેનેટિકલ થિયરી ઓફ નેચરલ સિલેક્શન'માં આ ગણિત મૂક્યું.
તળાવ ભરેલું હોય ત્યારે કાંઠે બેસીને પણ મોટી માછલી પકડાઈ જાય. પણ જેમ જેમ શિકારીઓ વધે, તેમ તેમ પાણીમાંથી માછલીઓ ઓછી થતી જાય. આ અર્થશાસ્ત્ર અને વિજ્ઞાનનો જાણીતો સિદ્ધાંત છે: 'ફિશિંગ-આઉટ પ્રોબ્લેમ'.
મોર પોતાના ભારે પીંછા કેમ ફેલાવે છે? એ પીંછા શિકારીથી બચવામાં મદદ નથી કરતા. ઊલટાનો બોજ વધારે છે. છતાં માદા મોર એ જ પીંછા જોઈને આકર્ષાય છે. સંદેશો સાવ સીધો છે: મારી પાસે એટલી ઊર્જા, ખોરાક અને તાકાત છે કે હું આટલો મોટો ભપકો વેંઢારી શકું છું.
કોઈ નવી વ્યક્તિને મળો ત્યારે વાતચીતના અંતે એક જ સાદો સવાલ પૂછવાનો હોય છે: 'હું બીજા કયા પાંચ માણસોને મળું તો ફાયદો થાય?' આ સાંભળવામાં ખૂબ મામૂલી લાગે છે. પણ આ એક સીધો ગણિતનો દાવ છે.
કોમ્પ્યુટર સાયન્સમાં ૧૯૮૫માં જિમ ગ્રે અને જિયાનફ્રાન્કો પુત્ઝોલુએ એક ગણિત માંડ્યું. ડેટાને મોંઘી રેમમાં સાચવી રાખવો કે સસ્તી હાર્ડ ડિસ્કમાં ધકેલી દેવો? એમણે નિયમ આપ્યો: જો કોઈ ફાઈલની દર પાંચ મિનિટે જરૂર પડતી હોય, તો એને ટેબલ પર જ રાખો.
કોઈ પણ નવી વેબસાઇટ કે જાહેરાત સામે માણસની આંખ પડે ત્યારે દિમાગ માત્ર પાંચ સેકન્ડમાં ફેંસલો કરી લે છે. આ જગ્યા મારા કામની છે કે મારો સમય બગાડશે? ડિઝાઇન અને ડિજિટલ પ્રોડક્ટની દુનિયામાં આને પાંચ સેકન્ડની કસોટી કહે છે.
કોઈ માણસ રાતોરાત ઉસ્તાદ બની જતો નથી. કૌશલ્ય શીખવાની એક યાત્રા છે. ૧૯૮૦માં બે ભાઈઓએ આ વાત વ્યવસ્થિત રીતે દુનિયા સામે મૂકી—સ્ટુઅર્ટ ડ્રેફસ અને હ્યુબર્ટ ડ્રેફસ. બંને બર્કલીના પ્રોફેસર હતા.
મોટા ભાગના માણસો માને છે કે દુનિયામાં સંપત્તિ, તક અને સત્તાની એક નિશ્ચિત રોટલી છે. જો સામેવાળાને મોટો ટુકડો મળશે, તો પોતાના ભાગે આપોઆપ નાનો ટુકડો આવશે. આ માનસિક ખામીને વાટાઘાટોના સિદ્ધાંતમાં ફિક્સ્ડ-પાઈ બાયસ કહે છે.
કોઈ મોટો આંચકો લાગે ત્યારે મગજ અચાનક કેમેરા બની જાય છે. તારીખ, સમય, તમે ક્યાં ઊભા હતા, તમારા હાથમાં ચાનો કપ હતો કે છાપું—આ બધું મગજમાં કાયમ માટે ચોંટી જાય છે. આ ભ્રમનું નામ ફ્લેશબલ્બ મેમરી છે.
દુનિયા ગોળ નથી, સપાટ થઈ ગઈ છે. આ કોઈ ભૂગોળનો નિયમ નથી, પણ આધુનિક અર્થતંત્રનું બહુ ચર્ચાયેલું મોડેલ છે. અમેરિકન પત્રકાર થોમસ ફ્રીડમેને ૨૦૦૫માં પોતાનાં પુસ્તકમાં આ દાવો દુનિયા સામે મૂક્યો હતો. તેમનો તર્ક સીધો હતો.
તમે તમારી પોતાની વાર્તા કેવી રીતે કહો છો? મોટાભાગના લોકો કાં તો પોતાને અસહાય પીડિત ગણે છે, અથવા પરફેક્ટ સુપરમેન સાબિત કરવા મથે છે. બંને ભૂલ ભરેલું છે.
જિંદગી નિર્ણય લેવાની અટવાયેલી ચોપાટ છે. ક્યારેક બે રસ્તા એટલા સમાન દેખાય કે મગજ બહેર મારી જાય. માણસ દિવસો સુધી ગૂંચવાયા કરે છે. આવા સમયે વિચારવાનું સંપૂર્ણ બંધ કરીને એક સિક્કો હવામાં ઉછાળી દેવો, એ ફ્લિપિઝમ છે.
વાર્તામાં બે પાત્રો વાત કરે છે. ડાયલોગ પછી ડાયલોગ ફેંકાય છે. પણ એ માણસો બેઠા છે ક્યાં? એમણે શું પહેર્યું છે? આજુબાજુ કોઈ ટેબલ છે કે રસ્તો? કશું જ ખબર નથી પડતી. સર્જનાત્મક લેખનમાં આ રોગને 'ફ્લોટિંગ હેડ સિન્ડ્રોમ' કહે છે.
કોઈ એક ચોક્કસ પુસ્તકમાં આ શબ્દ પહેલી વાર કોણે લખ્યો તેનો ઇતિહાસ મળતો નથી. પણ વિચાર રોજિંદી વાસ્તવિકતા જેવો ચોખ્ખો છે. જ્યારે કોઈ સંસ્થા પાસે ક્ષમતા કરતાં માહિતી, સૂચનાઓ, દબાણ અને પ્રશ્નોનો પ્રવાહ અચાનક વધી જાય, ત્યારે તે સ્થિર થઈ જાય છે.
બધાને ક્રાંતિ જોઈએ છે, પણ પોતાના ઘરના ભોગે નહીં. આ માનવસ્વભાવની જૂની અને પાકી ચાલાકી છે. જર્મન ભાષામાં એક જૂની કહેવત છે જે સેન્ટ ફ્લોરિયન નામના સંતની પ્રાર્થનામાંથી આવી છે: 'હે સંત, મારું ઘર બચાવી લો અને બાજુવાળાના ઘરમાં આગ લગાડો.
તમારા અચેતન મનને તમે જેટલું સ્વતંત્ર માનો છો, તેટલું એ હોતું નથી. બહારથી ફેંકાયેલો માત્ર એક નાનો સંકેત કે એક શબ્દ તમારી આખી શારીરિક ગતિવિધિ બદલી નાખી શકે છે.
માખીની આંખ માનવ આંખ જેવી નથી હોતી. તેની પાસે હજારો નાની-નાની લેન્સવાળી સંયુક્ત આંખ છે. એ રચનાને લીધે બહારની એક જ ચીજ અનેક નાના ટુકડાઓમાં વહેંચાઈને દેખાય છે. 'ફ્લાય-આઈ ઇફેક્ટ' મૂળભૂત રીતે ઓપ્ટિક્સ અને વિઝ્યુઅલ વિજ્ઞાનનો વિચાર છે.
બધી દિશામાં એકસાથે લડવા જશો તો હાર નક્કી છે. લશ્કરી ભાષામાં આને એક ચોક્કસ વળાંક સાથે સમજાવવામાં આવ્યો છે. જર્મન યુદ્ધનીતિમાં એક જૂનો શબ્દ હતો: શ્વેરપુંક્ટ (Schwerpunkt). પાછળથી અમેરિકન વ્યૂહરચનાકાર વિલિયમ એસ.
તમે જ્યારે કોઈ એક જ વસ્તુ વિશે સતત વિચારવાનું શરૂ કરો છો, ત્યારે તે વસ્તુ આખી જિંદગી કરતાં પણ મોટી દેખાવા લાગે છે. આ મગજની જૂની અને પાકી ચાલાકી છે.
મેદાનમાં ઉતર્યા પછી આખો નકશો બદલાઈ જાય છે. પ્લાનિંગ રૂમમાં બેસીને દોરેલી રેખાઓ વાસ્તવિકતાની ધૂળ સામે ટકી શકતી નથી. લશ્કરી ભાષામાં આને અનિશ્ચિતતાનું ધુમ્મસ કહે છે. જ્યારે લડાઈ ચાલુ હોય ત્યારે તમારી પાસે અધૂરી માહિતી હોય છે.
કોઈ વિચાર સાચો છે એટલે તમે એને માનો છો, કે પછી તમને એ ગમે છે એટલે સાચો માની લીધો છે? આ સવાલ બહુ સીધો છે પણ જવાબ આપતી વખતે માણસના પગ ધ્રૂજે છે. મનની એક જૂની બીમારી છે. આપણી ઊંડી ઈચ્છાઓ વાસ્તવિકતાના ચહેરા પર પોતાનો મનપસંદ રંગ લગાવી દે છે.
સૌથી મોટો રોગ: શું કહેશે લોકો? આ વાક્ય આપણે બાળપણથી સાંભળતા આવ્યા છીએ. મનોવિજ્ઞાનમાં આ માનસિક લકવાને હવે એક નવું નામ મળ્યું છે—ફોપો (FOPO), એટલે કે 'ફિયર ઓફ અધર પીપલ્સ ઓપિનિયન્સ'.
ખોટો રસ્તો પકડાઈ ગયો છે એ સમજાયા પછી પણ માણસ સીધો ચાલતો રહે છે. પાછા વળવું એને અપમાન લાગે છે. મનમાં એક વહેમ ઘર કરી ગયો હોય છે કે એક વાર દિશા નક્કી થઈ ગઈ પછી યુ-ટર્ન લેવો ગુનો છે. આ માત્ર ટ્રાફિકનો નિયમ નથી, માણસના અહંકારનો સૌથી મોટો રોગ છે.
માણસ પોતાની ઇચ્છાશક્તિના ભરોસે ક્યારેય લાંબો સમય જીતી શકતો નથી. સવારે પાંચ વાગ્યે ઊઠવું છે કે વજન ઘટાડવું છે—આવા સંકલ્પો ત્રીજા દિવસે દમ તોડી દે છે, કારણ કે માનવ મગજ આળસુ છે.
સિસ્ટમમાંથી મલાઈ ખાવાની છૂટ બધાને જોઈએ છે, પણ કચરો સાફ કરવાની જવાબદારી કોઈને જોઈતી નથી. જ્યારે માણસને પોતાનાં નિર્ણયોનું નુકસાન જાતે ભોગવવું નથી પડતું, ત્યારે તે બેફામ બને છે. આ માનસિક બીમારીનો સીધો ઉપાય આ નિયમ આપે છે.
માતૃભાષા લાગણીઓથી ભરેલી હોય છે. પરદેશી ભાષા તર્કથી ચાલે છે. જ્યારે તમે તમારી પોતાની ભાષામાં કોઈ વાત વિચારો છો, ત્યારે લોહીના સંબંધો, બાળપણના સંસ્કારો અને ઊંડા પૂર્વગ્રહો આપોઆપ સક્રિય થઈ જાય છે.
ગુનો માત્ર લોહીના ડાઘ કે ફિંગરપ્રિન્ટથી સાબિત નથી થતો. માણસ જે રીતે બોલે છે કે લખે છે, એમાં પણ તેની ઓળખ છૂપાયેલી હોય છે. શબ્દોની પસંદગી, વાક્યની લંબાઈ, વિરામચિહ્નોનો આદતવશ ઉપયોગ અને જોડણીની ભૂલો એ માણસની માનસિક ફિંગરપ્રિન્ટ છે.
મગજ કચરાપેટી નથી. એ અપ્રસ્તુત માહિતીને સાફ કરતું રહે છે. સમસ્યા એ છે કે જે સાચવવું હતું, મગજ ઘણી વાર તેને પણ કચરો ગણીને કાઢી નાખે છે. આ ઘટનાને સમજાવતો ખ્યાલ એટલે 'વિસ્મૃતિનો આલેખ' (ફોરગેટિંગ કર્વ).