ફોર્ડનો ફીડબેક નિયમ

સિસ્ટમમાંથી મલાઈ ખાવાની છૂટ બધાને જોઈએ છે, પણ કચરો સાફ કરવાની જવાબદારી કોઈને જોઈતી નથી. જ્યારે માણસને પોતાનાં નિર્ણયોનું નુકસાન જાતે ભોગવવું નથી પડતું, ત્યારે તે બેફામ બને છે. આ માનસિક બીમારીનો સીધો ઉપાય આ નિયમ આપે છે. સિદ્ધાંત સાદો છે: તંત્રમાંથી તમારે જે જોઈએ તેટલા સંસાધનો ખેંચવાની પૂરી છૂટ છે, શરત માત્ર એટલી કે તમે જ્યાંથી લીધું તેનાથી આગળના છેડે તેટલો જ જથ્થો તમારે પાછો ભરવો પડશે. નિર્ણય લેનારે એ નિર્ણયની ગંદકી જાતે સૂંઘવી પડે, ત્યારે જ સિસ્ટમ જીવતી રહે છે.

આ વિચાર જાણીતા કન્સલ્ટન્ટ જેરાલ્ડ વાઇનબર્ગે ૧૯૮૫માં પોતાના પુસ્તક 'ધ સિક્રેટ્સ ઓફ કન્સલ્ટિંગ'માં આપ્યો હતો. તેમણે આને એક મૂળભૂત સિસ્ટમ્સ રુલ તરીકે મૂક્યો. કોઈ ફેક્ટરી કેમિકલવાળું પાણી નદીમાં ઠાલવે અને પીવાનું પાણી દસ કિલોમીટર દૂરથી મંગાવે, તો પ્રદૂષણ ક્યારેય અટકવાનું નથી. પણ જો કાયદો એવો બને કે ફેક્ટરીએ પોતાનું પીવાનું પાણી પોતાના જ ગંદા આઉટલેટની બરાબર નીચેથી ખેંચવું પડશે, તો ચોવીસ કલાકમાં પાણી કાચ જેવું ચોખ્ખું થઈ જાય. જેને પરિણામ ભોગવવું પડે, એ ક્યારેય બેદરકાર નથી રહેતો.

આપણે ત્યાં સંસ્થાઓ એટલા માટે સડી જાય છે કારણ કે અધિકારીઓ પરિણામથી જોજનો દૂર બેઠા હોય છે. ભારતીય કુસ્તી, તીરંદાજી કે એથ્લેટિક્સનું વહીવટી તંત્ર જુઓ. નેશનલ ફેડરેશનના સેક્રેટરી સાહેબ ફાઈવ સ્ટાર હોટલમાં એરકન્ડિશનર નીચે બેસીને ખેલાડીઓનું બજેટ કાપે છે. પેલા યુવાન પહેલવાનને સડેલા મેટ્રેસ પર પ્રેક્ટિસ કરવી પડે કે ઓલિમ્પિકમાં ફિઝિયો વગર જવું પડે, તેનાથી સાહેબની ખુરશીને કોઈ આંચ નથી આવતી. અધિકારી પોતે મેડલ લાવવાના દબાણમાંથી સંપૂર્ણ મુક્ત છે.

હવે આ નિયમ અહીં લગાડો. જે બાબુ ઓલિમ્પિક ટ્રેનિંગ કેમ્પનું ભોજન અને ટ્રાવેલ નક્કી કરે છે, તેને રાષ્ટ્રીય શિબિરમાં એ જ હોસ્ટેલના રૂમમાં એ જ રોટલા ખાઈને રહેવાની ફરજ પાડો. જો ટીમ મેડલ ન લાવે, તો સૌથી પહેલો પગાર એ વહીવટદારનો કપાશે તેવો નિયમ કરો. પોતાની ચામડી જ્યારે દાવ પર લાગે, ત્યારે જ સરકારી ફાઈલો પરથી આળસનું પડ ઉતરે છે. ફીડબેક લૂપ સીધો અને દર્દનાક હોવો જોઈએ.

જે માણસ નદીમાં ઝેર રેડે છે, તેને સૌથી પહેલા એ જ પાણી પીવડાવો. વ્યવસ્થા આપોઆપ સુધરી જશે.