વિદેશી ભાષા અસર

માતૃભાષા લાગણીઓથી ભરેલી હોય છે. પરદેશી ભાષા તર્કથી ચાલે છે. જ્યારે તમે તમારી પોતાની ભાષામાં કોઈ વાત વિચારો છો, ત્યારે લોહીના સંબંધો, બાળપણના સંસ્કારો અને ઊંડા પૂર્વગ્રહો આપોઆપ સક્રિય થઈ જાય છે. પણ જે ક્ષણે તમે કોઈ અજાણી કે બીજી ભાષામાં વિચારવાનું શરૂ કરો છો, ત્યારે મગજ અચાનક શાંત અને વ્યવહારુ બની જાય છે. શબ્દો વચ્ચેનો ભાવનાત્મક ધુમ્મસ હટી જાય છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક ઘટનાને ‘ફોરેન લેંગ્વેજ ઇફેક્ટ’ કહે છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાની બોઆઝ કેયસાર અને આલ્બર્ટ કોસ્ટાના પ્રયોગોમાંથી બહાર આવ્યો. તેમણે જોયું કે માણસ જ્યારે બીજી ભાષા વાપરે છે ત્યારે એ નૈતિક દ્વિધાઓમાં વધુ તર્કસંગત નિર્ણયો લે છે. માતૃભાષામાં ગાળ સાંભળો તો સીધું કાળજે વાગે છે. એ જ ગાળ અંગ્રેજીમાં સાંભળો ત્યારે મન તેને કેવળ એક શબ્દ તરીકે પ્રોસેસ કરે છે. પારકી ભાષામાં બોલતી વખતે આપણું મગજ ધીમું પડે છે. એ ઝડપી આવેગોમાં વહી જવાને બદલે ગણતરી માંડવા લાગે છે.

આ અસર જીવનના મોટા સોદાઓમાં બહુ કામ લાગે છે. માતૃભાષામાં વાત કરતી વખતે આપણે સામેવાળાની શરમ રાખીએ છીએ. ‘ના’ પાડતાં જીવ કચવાય છે. પારકી ભાષા તમને એક સુરક્ષિત અંતર આપે છે. તે તમને અણગમતા પણ જરૂરી નિર્ણયો લેવાની કઠોરતા બક્ષે છે. લાગણીશીલ ભારતીયો જ્યારે અંગ્રેજીમાં સ્ક્રિપ્ટ વાંચે છે કે કરાર કરે છે, ત્યારે તેઓ સંબંધો કરતાં કાગળની શરતો પર વધુ ધ્યાન આપી શકે છે.

મુંબઈના ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં આ ખેલ રોજ જોવા મળે છે. કોઈ ગુજરાતી કે પંજાબી પ્રોડ્યુસર પોતાના જૂના સાથી ડિરેક્ટર સાથે હિન્દી કે માતૃભાષામાં બેસે ત્યારે જૂની ઓળખાણો અને ઉપકારો વચ્ચે આવી જાય છે. બજેટ છલકાઈ જાય છે. પણ જ્યારે એ જ પ્રોડ્યુસર કોર્પોરેટ સ્ટુડિયોની મિટિંગમાં બેસીને અંગ્રેજીમાં વાત કરે છે, ત્યારે તે નિર્દય બનીને કહી શકે છે કે આ રોલ ફલાણા હીરોને નહીં મળે. પારકી ભાષા મોઢા પરનો સંબંધ કાપી નાખે છે અને પ્રોજેક્ટનો નફો સામે લાવી દે છે.

માતૃભાષા દિલની દવા હોઈ શકે, પણ વ્યાપાર કરવા માટે ઘણી વાર પારકી ભાષાની જ કડવાશ ખપતી હોય છે.