ક્ષમતા પ્રદર્શન સિદ્ધાંત

મોર પોતાના ભારે પીંછા કેમ ફેલાવે છે? એ પીંછા શિકારીથી બચવામાં મદદ નથી કરતા. ઊલટાનો બોજ વધારે છે. છતાં માદા મોર એ જ પીંછા જોઈને આકર્ષાય છે. સંદેશો સાવ સીધો છે: મારી પાસે એટલી ઊર્જા, ખોરાક અને તાકાત છે કે હું આટલો મોટો ભપકો વેંઢારી શકું છું. માણસનું મગજ, આપણી કલા, સંગીત, ભાષા અને આપણો દેખાડો પણ આ જ નિયમ પર ચાલે છે. ઉત્ક્રાંતિ મનોવિજ્ઞાનમાં આને ફિટનેસ-ડિસ્પ્લે થિયરી કહે છે. આપણે જે કરીએ છીએ તે માત્ર જીવવા માટે નથી કરતા, બીજાને પોતાની આંતરિક તાકાત અને સદ્ધરતા બતાવવા માટે કરીએ છીએ.

આ વિચારને ઉત્ક્રાંતિ મનોવિજ્ઞાની જ્યોફ્રી મિલરે પોતાના જાણીતા પુસ્તક 'ધ મેટિંગ માઇન્ડ'માં વિસ્તારથી મૂક્યો. તેમનો તર્ક સ્પષ્ટ હતો: માનવીય બુદ્ધિ અને સંસ્કૃતિ માત્ર શિકાર કરવા કે ઠંડીથી બચવા માટે નથી વિકસ્યા. એ સાથીદારને આકર્ષવા માટેનું એક અદભુત પ્રદર્શન છે. જે ગુણ જિનેટિક રીતે કે આર્થિક રીતે મોંઘા પડે, તેનું જાહેરમાં પ્રદર્શન કરવું એ જ તમારી સાચી ફિટનેસની સાબિતી બની જાય છે. ગરીબ માણસ વ્યર્થ ખર્ચ પરવડી ન શકે. એટલે જ બિનજરૂરી ખર્ચ એ અમીરીનું સૌથી મોટું પ્રમાણપત્ર બને છે.

આ વાત પશ્ચિમના ડાઇનિંગ ટેબલ પૂરતી મર્યાદિત નથી. આપણા દેશના જાહેર ઉત્સવો જુઓ. સુરત કે અમદાવાદની કોઈ પોળમાં નવરાત્રિનું આયોજન થાય ત્યારે અસલી ખેલ માતાજીની ભક્તિનો ઓછો અને શેઠિયાઓની તાકાતનો વધુ હોય છે. મંદિરનું ટ્રસ્ટ મંડપ પાછળ ૫૦ લાખ રૂપિયા ઉડાવી દે છે. લાઉડસ્પીકર, રોશની અને સેલિબ્રિટી મહેમાનો પાછળ પાણીની જેમ પૈસા વહે છે. આરતીની બોલી લાગે ત્યારે સ્થાનિક વેપારીઓ લાખો રૂપિયાનું દાન નોંધાવવા પડાપડી કરે છે. એ દાન ગુપ્ત નથી હોતું, માઇક પર પાંચ વાર બોલાય છે.

આટલો બધો ધુમાડો કરવાની જરૂર કેમ પડે છે? કારણ કે સમાજમાં તમારે તમારી હેસિયત સ્થાપિત કરવી છે. વેપારી બતાવે છે કે તેની પેઢી પાસે એટલી વધારાની રોકડ છે કે તે ધાર્મિક ઉત્સવમાં લાખો રૂપિયા બાળી શકે છે. આ જોઈને આખી જ્ઞાતિમાં તેની શાખ વધે છે. દીકરીના માંગા આવે છે અને બજારમાં વગર વ્યાજે માલ ઉધાર મળે છે. જેને આપણે શ્રદ્ધા કે શોખ કહીએ છીએ, તે વાસ્તવમાં જૈવિક અને સામાજિક સ્તરે અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાનું એક અત્યંત ગણતરીપૂર્વકનું પ્રદર્શન છે.

જે પોતાની તાકાત સાબિત કરવા નુકસાન વેઠી શકે છે, દુનિયા હંમેશાં તેની જ તાબેદાર બને છે.