ધ્યાન કેન્દ્રિત ભ્રમણા

તમે જ્યારે કોઈ એક જ વસ્તુ વિશે સતત વિચારવાનું શરૂ કરો છો, ત્યારે તે વસ્તુ આખી જિંદગી કરતાં પણ મોટી દેખાવા લાગે છે. આ મગજની જૂની અને પાકી ચાલાકી છે. જેને આપણે જીવનનો સૌથી મોટો પ્રશ્ન માની બેસીએ છીએ, વાસ્તવમાં તે સમગ્ર અસ્તિત્વનો એક નાનો ખૂણો માત્ર હોય છે. બાકીની વિશાળ દુનિયા પાછળ અદ્રશ્ય થઈ જાય છે. નોબેલ વિજેતા ડેનિયલ કાહનેમન અને ડેવિડ શ્કાડેએ ૧૯૯૮માં આ માનસિક ખામી પકડી પાડી હતી. કાહનેમનનું જાણીતું વાક્ય છે: તમે જેના વિશે વિચારી રહ્યા હો, તે ઘડીએ તે વસ્તુ જિંદગીમાં એટલી મહત્વની હોતી નથી જેટલી તમને લાગે છે.

આ ભ્રમણા માણસને અસંતુષ્ટ રાખવાનું ઉત્તમ યંત્ર છે. આપણને વહેમ પેસી જાય છે કે બસ પેલી એક જ બાબત સુધરી જાય એટલે સ્વર્ગ હાથમાં આવી જશે. મોટો પગાર, મોટો હોદ્દો કે નવું મકાન મળે એટલે સુખ કાયમી થઈ જશે. હકીકત જુદી છે. નવી સ્થિતિ આવ્યા પછી મગજ તેને તુરંત સામાન્ય ગણી લે છે. રોજિંદી જિંદગીના નાના માથાકૂટો, ઝઘડા અને કંટાળો પાછા ક્યાંય ગાયબ થતા નથી. જે ક્ષણે તમે કોઈ એક ઈચ્છા પર ટાંપીને બેસો છો, તે ક્ષણે તમે બાકીના ચોવીસ કલાકની વાસ્તવિકતા ભૂલી જાઓ છો.

આ રોગ સંયુક્ત કુટુંબમાં જીવતા માણસોમાં અતિશય ઊંચા સ્તરે જોવા મળે છે. સુરતના એક જ ઘરમાં સાસુ, સસરા અને બે જેઠ સાથે રહેતો વિરેન દિવસ-રાત એક જ સપનું જુએ છે: બસ પોતાનો અલગ ફ્લેટ થઈ જાય તો આ સંસારની તમામ પીડા મટી જાય. ઘરમાં વહુઓ વચ્ચે થતી રોજની કચકચ અને વડીલોની રોકટોકથી તે કંટાળી ગયો છે. તેને લાગે છે કે પોતાનું અલગ રસોડું એટલે પરમ શાંતિ. તેને સ્વતંત્ર ઘર સિવાય બીજું કશું દેખાતું જ નથી.

વિરેન લોન લઈને નવો ફ્લેટ ખરીદે છે. અલગ રહેવા જાય છે. શરૂઆતના પંદર દિવસ સ્વર્ગ લાગે છે. પણ મહિનો પૂરો થતાં જ અસલી જિંદગી શરૂ થાય છે. પચાસ હજારનો હોમ લોનનો હપ્તો, રસોઈવાળી બાઈની અનિયમિતતા, ઓફિસથી આવ્યા પછી જાતે કરવા પડતા ઘરના પરચૂરણ કામો અને બીમારી વખતે મદદ કરનાર કોઈ વડીલની ગેરહાજરી. હવે તેના મગજનો કેમેરો અલગ ઘરથી હટીને આ નવા બોજ પર ગોઠવાઈ જાય છે. અલગ ઘર થઈ ગયું, પણ સુખની ટકાવારી ત્યાંની ત્યાં જ રહી.

તમે જીવનના જે ટુકડા તરફ તાકીને બેઠા છો, તે આખું જીવન નથી. કેમેરાનો લેન્સ ઝૂમ આઉટ કરો, એટલે આ ભ્રમનો પરપોટો આપોઆપ ફૂટી જશે.

જે ચીજ પર નજર ચોંટી જાય છે, મગજ તેને જ આખું બ્રહ્માંડ માની લે છે.