લોકો શું વિચારશે તેનો ડર

સૌથી મોટો રોગ: શું કહેશે લોકો? આ વાક્ય આપણે બાળપણથી સાંભળતા આવ્યા છીએ. મનોવિજ્ઞાનમાં આ માનસિક લકવાને હવે એક નવું નામ મળ્યું છે—ફોપો (FOPO), એટલે કે 'ફિયર ઓફ અધર પીપલ્સ ઓપિનિયન્સ'. અમેરિકન સ્પોર્ટ્સ સાયકોલોજિસ્ટ માઇકલ ગર્વેઇસે આ સંક્ષિપ્ત શબ્દ જાણીતો કર્યો. અર્થ સાદો છે: બીજા લોકો તમારા વિશે શું ધારે છે, તે કલ્પનાથી જ થરથરી જવું અને પોતાના નિર્ણયો બદલી નાખવા.

આ આદિમ જમાનાની ભેટ છે. હજારો વર્ષ પહેલાં જંગલમાં જીવતા ટોળામાંથી કોઈને બહાર કાઢી મૂકવામાં આવે, તો તે ભૂખ્યો મરી જતો. તેથી બીજાની મંજૂરી મેળવવી એ જીવન-મરણનો પ્રશ્ન હતો. આજે ટોળું ગુફામાંથી નીકળીને સોશિયલ મીડિયા પર અને પારિવારિક વોટ્સએપ ગ્રૂપમાં આવી ગયું છે. ખતરો જંગલી જાનવરનો નથી, છતાં મગજ એ જ જૂનો ભય અનુભવે છે. આપણે સામેવાળાની નજરમાંથી આપણું મૂલ્યાંકન કરવા બેસી જઈએ છીએ.

પરિણામ એ આવે છે કે વ્યક્તિ પોતાની અસલિયત છુપાવીને આખી જિંદગી એક પરાયું નાટક ભજવે છે. આપણે એવા કપડાં પહેરીએ છીએ જે આપણને અસુવિધાજનક લાગે છે, એવા કરિયર પસંદ કરીએ છીએ જેમાં કોઈ રસ નથી, અને એવા ઘરો ખરીદીએ છીએ જે ફક્ત સંબંધીઓને આંજી નાખવા માટે હોય. પોતાની આંતરિક શાંતિ બીજાના તાળી કે તિરસ્કાર પર ગિરવે મૂકી દેવી, એ ગુલામીનું આધુનિક સ્વરૂપ છે.

આપણું પ્રવાસ અને પર્યટન આ રોગનું ખુલ્લું પ્રદર્શન છે. ધારો કે અમદાવાદના શૈલેષભાઈ પરિવાર સાથે કાશ્મીર કે સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ જાય છે. તેમને બરફ જોવામાં કે સૂર્યોદય માણવામાં રસ નથી. તેમનો આખો પ્રવાસ સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા યોગ્ય પોઝ શોધવામાં વીતી જાય છે. જે ક્ષણે તેઓ પહાડ સામે ઊભા હોય છે, તે ક્ષણે પણ મનમાં એક જ ચિંતા હોય છે: 'આ ફોટો જોઈને સોસાયટીવાળા શું બોલશે?' પાંચ લાખ રૂપિયા ખર્ચીને તેઓ પ્રકૃતિ માણવા નથી ગયા, સોસાયટીના લોકોની કલ્પિત નજરમાં પોતાની પ્રતિષ્ઠા ખરીદવા ગયા છે.

જે લોકો તમારા અંતિમ સંસ્કારમાં સમયસર પહોંચવાની તસ્દી પણ નહીં લે, તમે આખી જિંદગી એમનો અભિપ્રાય સાચવવામાં વેડફી નાખો છો.