સેન્ટ ફ્લોરિયનનો સિદ્ધાંત

બધાને ક્રાંતિ જોઈએ છે, પણ પોતાના ઘરના ભોગે નહીં. આ માનવસ્વભાવની જૂની અને પાકી ચાલાકી છે. જર્મન ભાષામાં એક જૂની કહેવત છે જે સેન્ટ ફ્લોરિયન નામના સંતની પ્રાર્થનામાંથી આવી છે: 'હે સંત, મારું ઘર બચાવી લો અને બાજુવાળાના ઘરમાં આગ લગાડો.' આ માનસિકતાને સમાજશાસ્ત્રમાં 'ફ્લોરિયન્સ પ્રિન્સિપલ' કહે છે. અર્થ સાવ સરળ છે. દેશનો કે સમાજનો મોટો પ્રશ્ન ઉકેલાવો જ જોઈએ, નિયમો કડક થવા જ જોઈએ, પણ એની કિંમત બીજા કોઈકે ચૂકવવાની. મારી સગવડ પર આંચ ન આવવી જોઈએ.

આ વિચાર અંગ્રેજીના જાણીતા 'નિમબી' (નોટ ઇન માય બેકયાર્ડ) ખ્યાલ સાથે મળતો આવે છે, પણ અહીં દંભનો રંગ વધુ ઘાટો છે. માણસ મોટે અવાજે સુધારાની તરફેણ કરે છે. તે કહેશે કે કચરાના નિકાલ માટે મોટો પ્લાન્ટ બનવો જોઈએ, પણ મારી સોસાયટીની પાછળ નહીં. રસ્તા પહોળા થવા જોઈએ, પણ મારી દુકાનનો ઓટલો તૂટવો ન જોઈએ. આ કોઈ સૈદ્ધાંતિક વિરોધ નથી. આ માત્ર અંગત બલિદાન આપવાથી ભાગવાની કુનેહ છે.

ભારતીય રાજકારણ અને ચૂંટણીઓમાં આ સિદ્ધાંત આપણી નસનસમાં વહે છે. ચૂંટણી નજીક આવે ત્યારે મધ્યમ વર્ગ ટીવી સ્ટુડિયોમાં બેસીને અર્થશાસ્ત્રના ભાષણો આપશે કે મફતની રેવડીઓ દેશને બરબાદ કરી રહી છે. સબસિડીઓ તાત્કાલિક બંધ થવી જોઈએ. ખેડૂતોનું દેવું માફ ન થવું જોઈએ. પણ એ જ નાગરિકને જ્યારે પોતાનો આવકવેરો ઓછો કરવાની વાત આવે, અથવા પોતાના ઘરની વીજળી-પાણીના બિલમાં છૂટછાટ મળે, ત્યારે એ દેશહિતનો આખો હિસાબ ભૂલી જાય છે.

આપણે બધા પ્રામાણિક સરકાર ઇચ્છીએ છીએ, પણ ટ્રાફિક પોલીસ પકડે ત્યારે પાંચસો રૂપિયા પતાવીને છૂટી જવાની છૂટ પણ જોઈએ છે. નેતાઓને ભ્રષ્ટ કહેવા સહેલા છે, કારણ કે એ દોષનો ટોપલો બીજા પર ઢોળવાની મજા છે. સિસ્ટમ સાફ થવી જોઈએ, પણ સાવરણીનો કચરો પડોશીના આંગણામાં જ પડવો જોઈએ.

દેશ બદલવાની ખુમારી ત્યાં સુધી જ ટકે છે, જ્યાં સુધી ત્યાગ કરવાનો વારો બાજુવાળાનો હોય છે.