ફ્લોરિડા ઇફેક્ટ

તમારા અચેતન મનને તમે જેટલું સ્વતંત્ર માનો છો, તેટલું એ હોતું નથી. બહારથી ફેંકાયેલો માત્ર એક નાનો સંકેત કે એક શબ્દ તમારી આખી શારીરિક ગતિવિધિ બદલી નાખી શકે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ ઘટનાને ‘પ્રાઇમિંગ’ કહે છે, અને તેનો સૌથી પ્રખ્યાત પ્રયોગ એટલે ફ્લોરિડા ઇફેક્ટ. આ પ્રયોગ મનોવૈજ્ઞાનિક જ્હોન બાર્ગ દ્વારા કરવામાં આવેલો અને ડેનિયલ કાહનેમને પોતાના પુસ્તકમાં તેને વિગતવાર સમજાવ્યો હતો.

પ્રયોગ સાદો હતો. યુવાન વિદ્યાર્થીઓને કેટલાક શબ્દો ગોઠવીને વાક્ય બનાવવાનું કહેવામાં આવ્યું. એક જૂથને સામાન્ય શબ્દો મળ્યા, જ્યારે બીજા જૂથના શબ્દોમાં વૃદ્ધાવસ્થા સાથે જોડાયેલા સંકેતો છુપાયેલા હતા: કરચલી, ભૂખરા વાળ, લાકડી, પેન્શન અને ‘ફ્લોરિડા’—જે અમેરિકામાં નિવૃત્ત લોકોના વસવાટ માટે જાણીતું રાજ્ય છે. મજાની વાત એ હતી કે પ્રયોગ શબ્દો ગોઠવવાનો નહોતો. અસલ કસોટી એ પછી શરૂ થઈ. કામ પૂરું કરીને ઓરડામાંથી બહાર નીકળેલા વિદ્યાર્થીઓ કોરિડોરમાં કેટલી ઝડપથી ચાલે છે, તેનો સમય નોંધવામાં આવ્યો. જે લોકોએ વૃદ્ધત્વ સૂચવતા શબ્દો જોયા હતા, તેમની ચાલવાની ઝડપ આપોઆપ ધીમી પડી ગઈ હતી. મગજમાં વૃદ્ધાવસ્થાનો વિચાર આવ્યો અને શરીરે તેનું પાલન શરૂ કરી દીધું.

આ અસર રોજિંદા વ્યવહારમાં બહુ ચતુરાઈથી આપણી નિર્ણયશક્તિને નિયંત્રિત કરે છે. તમને ખબર પણ પડતી નથી અને તમારી આસપાસનું વાતાવરણ તમારા શરીર અને વિચારની લય નક્કી કરી નાખે છે. શિસ્ત, આળસ, ઉત્સાહ કે ઉદાસી—આ બધું ઘણીવાર તમારી પોતાની મરજીનું પરિણામ નથી હોતું. તમારી આંખ સામે જે સંકેતો રમાડવામાં આવે છે, તમારું અચેતન મન બસ તેની નકલ કરતું થઈ જાય છે.

લંડન કે અમેરિકા જઈને વસેલા આપણા ગુજરાતી પરિવારોમાં આ અસર બહુ સ્પષ્ટ દેખાય છે. ધારો કે નવી જર્સીમાં રહેતા પચાસ વર્ષના કિરિટભાઈ ભારતમાં હોય ત્યારે સ્કૂટર દોડાવતા, શાકભાજીની લારીએ રકઝક કરતા અને સવારે છ વાગ્યે શેરીના નાકે ચા પીવા પહોંચી જતા. પણ અમેરિકાના શાંત, સુસ્ત સબર્બ્સમાં આવ્યા પછી તેમની દિનચર્યા બદલાઈ જાય છે. આસપાસ બધે ફાર્મસીના પાટિયા, રિટાયરમેન્ટ હોમની જાહેરાતો, દવાઓની ચર્ચા અને વિટામિનની બોટલો જ દેખાય છે. કોઈ માંદગી નથી, છતાં કિરિટભાઈ સાંજે વોક કરતી વખતે કોઈ વૃદ્ધની જેમ ધીમા પગલાં ભરવા માંડે છે. શરીર કરતાં વાતાવરણે ફેંકેલા નિવૃત્તિના સંકેતોએ તેમને વધુ ઘરડા બનાવી દીધા છે.

વિચારો જો લાકડીના ટેકે ચાલતા થઈ જાય, તો શરીર ક્યારેય દોડી શકતું નથી.