અતિભારિત સંસ્થા

કોઈ એક ચોક્કસ પુસ્તકમાં આ શબ્દ પહેલી વાર કોણે લખ્યો તેનો ઇતિહાસ મળતો નથી. પણ વિચાર રોજિંદી વાસ્તવિકતા જેવો ચોખ્ખો છે. જ્યારે કોઈ સંસ્થા પાસે ક્ષમતા કરતાં માહિતી, સૂચનાઓ, દબાણ અને પ્રશ્નોનો પ્રવાહ અચાનક વધી જાય, ત્યારે તે સ્થિર થઈ જાય છે. તે કામ કરવાનું બંધ નથી કરતી, પણ સાચું કામ કરી શકતી નથી. પૂરનું પાણી ઘરમાં ઘૂસે ત્યારે માણસ રાચરચીલું બચાવવામાં જ પરસેવો પાડી દે છે, રસોઈ બનાવવાનું તો ભુલાઈ જ જાય. આ અતિભારિત વ્યવસ્થાની દશા પણ બરાબર એવી જ હોય છે.

આધુનિક મેનેજમેન્ટમાં આ સ્થિતિને અતિમાહિતી કે અતિબોજ હેઠળ દબાયેલી વ્યવસ્થા તરીકે જોવામાં આવે છે. સંગઠનમાં રહેલા માણસો સતત દોડતા દેખાય છે, પણ કશું પરિણામ નીપજતું નથી. ઈમેઈલના ઢગલા, અવિરત મીટિંગો અને સતત બદલાતા આદેશો વચ્ચે અગત્યના નિર્ણયો અટકી પડે છે. જ્યાં પ્રાથમિકતા નક્કી કરવાની તાકાત નથી હોતી, ત્યાં દરેક નાની વિગત કટોકટી જેવી લાગે છે. માણસ પ્રતિભાવ આપવાને બદલે માત્ર આઘાત સહન કરતો રહે છે. સંસ્થા જિવતી રહેવા માટે હવાતિયાં મારે છે, પ્રગતિ માટે નહીં.

આ વાત સમજવી હોય તો કોઈ બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીમાં જવાની જરૂર નથી. આપણા સંયુક્ત કુટુંબના ઘરસંસારમાં ડોકિયું કરો. ઘરમાં સાસુ, વહુ, દીકરો અને નણંદ વચ્ચે રોજિંદા નિર્ણયોનો અતિરેક થઈ જાય ત્યારે આવું જ બને છે. રસોઈમાં શું બનશે, મહેમાનને કઈ ભેટ અપાશે, બાળકની શાળા કઈ હશે અને તહેવારનો ખર્ચ કેમ થશે—આવા સેંકડો પ્રશ્નો દરેક મિનિટે એકબીજા પર ફેંકાતા રહે. સંવાદના નામે માત્ર ફરિયાદોનું પૂર વહે છે. કોઈ એક વાત પૂરી થાય તે પહેલાં બીજી ચાર બાબતો સામે આવીને ઊભી રહી જાય છે.

પરિણામે આખા ઘરની ગાડી પાટા પરથી ઊતરી જાય છે. સાસુ-વહુ એકબીજા સામે માત્ર ખુલાસા આપવામાં થાકી જાય છે અને દીકરો કાન બંધ કરીને ચૂપ બેસી રહે છે. મૂળ મુદ્દો, એટલે કે શાંતિથી જીવવાનો હેતુ, બાજુ પર રહી જાય છે. જ્યાં અવાજ વધારે હોય અને સાંભળવાની શક્તિ ખૂટી જાય, ત્યાં ઘર હોય કે મોટી ઓફિસ, બધું જ ડૂબવા લાગે છે. વ્યવસ્થા સાચી દિશા આપવા માટે બને છે, અંદરોઅંદર ગૂંચવાઈને જાતે જ ડૂબી જવા માટે નહીં.

જ્યાં સાંભળવાની ક્ષમતા કરતાં બોલનારાઓનો અવાજ વધી જાય, ત્યાં ડૂબવા માટે કોઈ બહારના તોફાનની જરૂર પડતી નથી.