અધ્ધર માથાનો સિન્ડ્રોમ

વાર્તામાં બે પાત્રો વાત કરે છે. ડાયલોગ પછી ડાયલોગ ફેંકાય છે. પણ એ માણસો બેઠા છે ક્યાં? એમણે શું પહેર્યું છે? આજુબાજુ કોઈ ટેબલ છે કે રસ્તો? કશું જ ખબર નથી પડતી. સર્જનાત્મક લેખનમાં આ રોગને 'ફ્લોટિંગ હેડ સિન્ડ્રોમ' કહે છે. પાત્રોનું શરીર ગાયબ થઈ જાય છે. માત્ર હવામાં તરતાં માથાં સંવાદ બોલે છે. આ શબ્દ કયા લેખકે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ નથી. પણ સિનેમાના પોસ્ટરોમાં આ રોગ દાયકાઓથી વકરી ચૂક્યો છે, જ્યાં આખી પટકથા ભૂલીને માત્ર હીરોના મોટાં ચહેરાં ચોંટાડી દેવાય છે.

આ સમસ્યા માત્ર કાગળ પૂરતી નથી. આપણી આખી આધુનિક સંસ્કૃતિ આ સિન્ડ્રોમથી પીડાય છે. સંદર્ભ વિનાની વાતો. જમીન સાથે સંપર્ક તૂટી ગયેલા વિચારો. જ્યારે તમે પરિસ્થિતિનું વાતાવરણ, વાસ્તવિકતા અને ભૂગોળ ભૂલી જાવ છો, ત્યારે વિચાર માત્ર એક અધ્ધર માથું બનીને રહી જાય છે. એનું કોઈ શરીર હોતું નથી, કોઈ વજન હોતું નથી. પરિણામે વાતમાં કોઈ ઊંડાણ બચતું નથી.

આજની ભારતીય ટીવી ન્યૂઝની ડિબેટ જુઓ. સ્ક્રીન પર નવ ચોકઠાં દેખાય છે. નવેનવ ચોકઠામાં માત્ર બોલતાં મોં છે. જમીની વાસ્તવિકતા ગાયબ છે. ઉત્તર પ્રદેશના કોઈ ગામડામાં પાક બળી ગયો છે કે મુંબઈના રસ્તા ખાડાથી ભરેલા છે, એ કોઈને જોવું નથી. સ્ટુડિયોના એરકન્ડિશન્ડ ડબ્બામાં બેસીને અવાજનાં તરંગો અથડાય છે. વૉટ્સએપ યુનિવર્સિટી પણ આ જ કરે છે. આગળ-પાછળનો કોઈ સંદર્ભ આપ્યા વિના બે લીટીનો મેસેજ મોકલી દેવાય. શરીર વગરનું માથું જેમ ભૂત જેવું લાગે, સંદર્ભ વિનાની માહિતી પણ એટલી જ બિહામણી હોય છે.

જ્યારે સંવાદ વાસ્તવિકતાથી કપાઈ જાય છે, ત્યારે માણસ ભૂલી જાય છે કે વિચારોને જીવવા માટે એક ધરતી જોઈએ. ઓફિસની મીટિંગોમાં પણ આ જ થાય છે. પાવરપોઇન્ટ સ્લાઇડ્સમાં માત્ર મોટા આંકડા અને ઉપદેશ હોય છે, પણ ફેક્ટરીના ફ્લોર પર કામ કરતો મજૂર ક્યાંય દેખાતો નથી. આ ભ્રમણા તમને બૌદ્ધિકતાનો વહેમ આપે છે, પણ એ માત્ર ખાલી અવાજ છે.

જે વાતના પગ જમીન પર ન હોય, એનું માથું ગમે તેટલું ઊંચું બોલે તોય એ બકવાસ જ રહેવાની.