ભૂલ-પ્રતિસાદ ગુણોત્તર

તમે એક લીકેજ રોકવા માટે નળમાં પક્કડ લગાવો છો અને પાઇપ જ તૂટી પડે છે. ખામી સુધારવાના પ્રયાસમાં નવી મુસીબત ઊભી થાય તે આધુનિક વહીવટનો સૌથી જૂનો રોગ છે. સોફ્ટવેરની દુનિયામાં આ સ્થિતિને માપવા માટે એક ચોક્કસ ત્રાજવું બન્યું, જેને 'ફોલ્ટ-ફીડબેક-રેશિયો' કહે છે. તેનો સાદો અર્થ એટલો જ છે કે તમે કરેલા સુધારામાંથી કેટલા પ્રયાસો નિષ્ફળ ગયા અથવા તો તેમણે નવી ખામીઓ પેદા કરી. જો દસ મુશ્કેલી ઉકેલવા જતાં ચાર નવી ઊભી થતી હોય, તો તમારો ગુણોત્તર શૂન્ય પોઇન્ટ ચાર ગણાય. આ માત્ર કમ્પ્યુટર કોડિંગનો પ્રશ્ન નથી, કોઈપણ સંગઠનની સડો માપવાનો થર્મોમીટર છે.

આ વિચાર સોફ્ટવેર કન્સલ્ટન્ટ જોહાના રોથમૅને ઈસવીસન ૨૦૦૨માં તેમના એક લેખ દ્વારા જાણીતો કર્યો હતો. તેમણે જોયું કે પ્રોગ્રામર્સ જ્યારે ઉતાવળે કોડ સુધારે છે ત્યારે જૂની ભૂલ મટે કે ન મટે, બીજી બે નવી ખામીઓ દાખલ થઈ જાય છે. લોકો પરિણામ જોયા વગર ફાઈલ બંધ કરી દે છે. સાચી પ્રગતિ કેટલી થઈ તે ગણવા કરતાં લીધેલા પગલાંની સંખ્યા ગણવાની ટેવ અહીં પકડાઈ જાય છે. કોઈ પણ સિસ્ટમ સુધારવા જતાં જો બગાડ વધતો હોય, તો કામનો ઉત્સાહ એ માત્ર આત્મઘાતી અંધાધૂંધી છે.

આપણે ત્યાં સરકારી બાબુશાહી આ રોગની રાજધાની છે. માની લો કે અશ્વિનભાઈ તાલુકા પંચાયતમાં પોતાની જમીનના દસ્તાવેજમાં નામની ભૂલ સુધારવા જાય છે. ક્લાર્ક જૂની અરજી સુધારીને નવો હુકમ કાઢે છે, પણ તેમાં ખાતા નંબર જ ખોટો લખી નાખે છે. એ સુધારવા અશ્વિનભાઈ ફરી અરજી કરે ત્યારે સર્વે નંબર ગાયબ થઈ જાય છે. એક સુધારો, બે નવી ભૂલો. કચેરીના ચોપડે ફાઇલનો નિકાલ બોલે છે, પણ સામાન્ય માણસ માટે મુસીબત બમણી થઈ ચૂકી હોય છે. આ જ ફોલ્ટ-ફીડબેક-રેશિયો છે. સરકારી તંત્ર કામ કરે છે એવો દાવો કરે છે, પરંતુ એ માત્ર પોતાની જ ભૂલોને ઠીંગણા સુધારાઓથી લીંપ્યા કરે છે.

મુદ્દો એ છે કે અણઘડ કામની ઉતાવળ હંમેશાં પ્રગતિ જેવી દેખાય છે. જ્યારે ક્ષતિ સુધારવાનો ગુણોત્તર ઊંચો જાય, ત્યારે માણસો કામ કરતા નથી હોતા, માત્ર પોતાના હાથે કરેલા કચરાને સાફ કરવાનો ભ્રમ જીવતા હોય છે. કોઈ પણ વ્યવસ્થામાં પહેલું કામ ભૂલ રોકવાનું નથી, ભૂલ સુધારતી વખતે નવી આપત્તિ ન સર્જાય તેની કાળજી રાખવાનું છે. કારણ વગરની દોડધામ હંમેશાં કાર્યક્ષમતા હોતી નથી.

જે સુધારો બીજી બે નવી ઉપાધિ લઈને આવે, તે ઉકેલ નથી પણ સરકારી કાગળ પર સહી થયેલું નવું સંકટ છે.