ફાધરહૂડ બોનસ

પુરુષ બાપ બને ત્યારે દુનિયા એના પગાર અને મોભામાં આપોઆપ વધારો કરી આપે છે. સ્ત્રી માતા બને ત્યારે સમાજ માની લે છે કે હવે એની કારકિર્દી ધીમી પડશે, એ થાકેલી રહેશે અને કામમાં પૂરતું ધ્યાન નહીં આપી શકે. આને સમાજશાસ્ત્રમાં 'મધરહૂડ પેનલ્ટી' કહે છે. પણ આ જ ઘટના પુરુષ માટે વરદાન સાબિત થાય છે. સંતાન જન્મતાં જ પુરુષ વધુ ઠરેલ, જવાબદાર, કુટુંબવત્સલ અને વિશ્વસનીય દેખાવા લાગે છે. આ પૂર્વગ્રહને 'ફાધરહૂડ બોનસ' કહેવાય છે.

આ વિચાર અર્થશાસ્ત્ર અને સમાજશાસ્ત્રના અભ્યાસોમાંથી આવ્યો છે. પશ્ચિમના શ્રમબજારના ડેટામાં વર્ષોથી આ ટ્રેન્ડ દેખાતો હતો. સંતાનવાળા પુરુષોને નિઃસંતાન પુરુષો કરતાં વધુ પગાર, વહેલું પ્રમોશન અને મોટી જવાબદારીઓ સોંપવામાં આવે છે. માનસિકતા સ્પષ્ટ છે: માલિકો માને છે કે પરિવારનું ભરણપોષણ કરતો પુરુષ નોકરી છોડીને ભાગી નહીં જાય. એ દબાઈને કામ કરશે. પરિણામે, પુરુષનું પિતૃત્વ એની યોગ્યતાનું સર્ટિફિકેટ બની જાય છે.

આ માનસિકતા આપણા ઇતિહાસ અને રાજકારણમાં સદીઓથી ઊંડે ઊંડે વણાયેલી છે. રજવાડાંના જમાનામાં યુવાન રાજકુમાર ગમે તેટલો બહાદુર હોય, પણ જ્યાં સુધી એ પરણે નહીં અને એને ત્યાં વારસદાર ન જન્મે ત્યાં સુધી દરબાર એને ગંભીરતાથી ન લેતો. દીકરો જન્મતાં જ કુંવર અચાનક 'પરિપક્વ રાજવી' ગણાવા લાગતો. ગાદીની સુરક્ષા અને રાજ્યની સ્થિરતા માટે એનું પિતા બનવું સૌથી મોટો પ્લસ પોઇન્ટ ગણાતો. એના બધાં તોફાનો માફ થઈ જતાં અને દરબારીઓ માનવા માંડતા કે હવે આ માણસ લડાઈમાં પણ સાચવીને, ગણતરીપૂર્વક નિર્ણયો લેશે.

આજે પણ કોર્પોરેટ ઓફિસોમાં આ જ જૂની દરબારી માનસિકતા જીવે છે. બે સરખા લાયકાતવાળા યુવાનોમાંથી પ્રમોશન ઘણીવાર એવા માણસને મળે છે જે બાળકના ડાયપર ખરીદતો હોય. બોસના મનમાં સીધો તર્ક બેસી જાય છે: આને પૈસાની જરૂર છે, એટલે આ વધારે કલાકો બેસશે અને કંપનીને વફાદાર રહેશે. પુરુષ માટે પિતા બનવું એ પ્રોફેશનલ પ્રમોશન બની જાય છે, જ્યારે સ્ત્રી માટે એ જ બાબત સજા.

સમાજ પુરુષની મજબૂરીને વફાદારી માની લે છે, અને સ્ત્રીની મમતાને એની નબળાઈ.