નાણાકીય અસ્થિરતાની થિયરી

શાંતિ પોતે જ તોફાનને જન્મ આપે છે. આ કોઈ ફિલસૂફી નથી, કડવી અર્થશાસ્ત્રીય વાસ્તવિકતા છે. જ્યારે બજાર લાંબો સમય સ્થિર રહે છે, ત્યારે લોકો જોખમ ભૂલી જાય છે. નફો સતત થતો દેખાય એટલે વેપારીઓ વધુ દેવું કરે છે. છેવટે આ આંધળો આત્મવિશ્વાસ આખી વ્યવસ્થાને ખાડામાં ધકેલે છે. અર્થશાસ્ત્રની ભાષામાં આને 'ફાઇનાન્સિયલ ઇન્સ્ટેબિલિટી હાઇપોથેસિસ' કહે છે.

આ વિચાર અમેરિકન અર્થશાસ્ત્રી હાઇમન મિન્સ્કીએ આપ્યો હતો. તેમણે ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકામાં સમજાવ્યું કે મૂડીવાદ અંદરથી જ અસ્થિર છે. સ્થિરતા જ અસ્થિરતા પેદા કરે છે. શરૂઆતમાં લોકો સમજી-વિચારીને દેવું લે છે, જેની મુદ્દલ અને વ્યાજ બંને કમાણીમાંથી ચૂકવાય. પછી લોભ વધે છે, માત્ર વ્યાજ ચૂકવી શકાય એટલું જોખમ લેવાય છે. છેલ્લે આવે છે સટ્ટો—જ્યાં મિલકતના ભાવ વધશે એ આશાએ જ નવું દેવું કરીને જૂનું દેવું ચૂકવાય છે. આ પરપોટો ફૂટે તેને આજે દુનિયા 'મિન્સ્કી મોમેન્ટ' કહે છે.

આ નિયમ માત્ર વોલ સ્ટ્રીટ કે શેરબજાર પૂરતો સીમિત નથી. આપણી માનસિકતા પણ આવી જ છે. જ્યારે ખરાબ સમય આવતો નથી, ત્યારે આપણને લાગે છે કે સારો સમય ક્યારેય જવાનો જ નથી. સાવચેતી ધીમે ધીમે કાયરતા ગણાવા લાગે છે. લોભ સાહસનું રૂપ ધારણ કરી લે છે.

સુરતના એક મોટા સંયુક્ત કુટુંબનો વિચાર કરો. કાપડનો વેપાર ત્રણ દાયકાથી સારો ચાલતો હતો. વડીલોએ ક્યારેય ઉધાર નહોતું લીધું. પણ નવી પેઢીને સ્થિરતા બોરિંગ લાગી. ધંધો તો ચાલવાનો જ છે એવા વહેમમાં તેમણે ફેક્ટરી વધારવા માટે બેંકોમાંથી કરોડોની લોન લીધી. વ્યાજ ભરવા માટે બજારમાંથી ઊંચા વ્યાજે નાણાં ઉપાડ્યા. નવી ગાડીઓ આવી, બંગલા બન્યા. પછી અચાનક મંદી આવી. માલ અટક્યો, આવક ઘટી અને આખું ખાનદાન દેવાના ડૂંગર નીચે દબાઈ ગયું. સ્થિરતાએ જ તેમના વિનાશનો પાયો નાખ્યો હતો.

જે દિવસો સૌથી વધુ સુરક્ષિત લાગે છે, બરાબર ત્યારે જ માણસ પોતાની બરબાદીના કરાર પર સહી કરતો હોય છે.