ચિંતાની મર્યાદિત તલાવડી

મગજ પાસે અનંત જગ્યા નથી. તમારી પાસે ચિંતા કરવાનું એક નાનું, સીમિત ખાબોચિયું છે. મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે માણસ એક સમયે ચોક્કસ સંખ્યાના જોખમો વિશે જ ફફડી શકે છે. જો નવી આપત્તિ આવીને તમારા માથા પર બેસે, તો જૂનો ભય ગાયબ થઈ જાય છે. દુનિયા ખતમ થવાની નથી, માત્ર તમારા મગજની ચિંતા કરવાની બેન્ડવિડ્થ ભરાઈ ગઈ છે.

આ મોડેલ પર્યાવરણ અને જોખમ સંબંધિત સંશોધનોમાંથી બહાર આવ્યું. સંશોધકોએ જોયું કે જ્યારે અર્થતંત્ર તૂટે છે કે યુદ્ધ છેડાય છે, ત્યારે ક્લાઈમેટ ચેન્જની ચિંતા અચાનક લોકોના મનમાંથી ઊતરી જાય છે. કુદરત પ્રત્યેનો પ્રેમ ઓછો નથી થયો, પણ ખાવાના સાંસા પડે ત્યારે ગ્લોબલ વોર્મિંગ યાદ નથી રહેતું. એક મોટો ભય જૂના બધા નાના ભયને કોણી મારીને બહાર ધકેલી દે છે.

આપણા ઘરોમાં આ રમત દર વર્ષે ભજવાય છે. કોટા કે સુરતના ટ્યુશન ક્લાસમાં બારમા સાયન્સના છોકરાને જુઓ. આખું વર્ષ એને ખરાબ અક્ષરો, ઓછું વજન કે અંગ્રેજી બોલવામાં પડતી શરમની ચિંતા રહેતી હતી. જેવી બોર્ડની પરીક્ષા નજીક આવી અને નીટનું ફોર્મ ભરાયું, પેલા બધા સંકુલ ક્યાં ગયા? અચાનક એની આખી તલાવડીમાં માત્ર એક જ મગર તરવા લાગ્યો: માર્ક્સ. જો પિતાની નોકરી છૂટી જાય, તો છોકરાની પરીક્ષાનું ટેન્શન પણ સેકન્ડરી બની જાય. માણસનું ધ્યાન હંમેશાં તાજા અને જીવલેણ ભય તરફ જ દોડે છે.

આ સિદ્ધાંત સમજવો એટલા માટે જરૂરી છે કે આપણને લાગે છે આપણે એકસાથે સો સમસ્યાઓ પર કામ કરી શકીએ છીએ. હકીકતમાં મન પ્રાથમિકતા નક્કી કરતું નથી, જે મોટો અવાજ કરે એની ગુલામી સ્વીકારી લે છે. પરિણામે, લાંબા ગાળાના સાચા જોખમો ભુલાઈ જાય છે અને અઠવાડિયાની ક્ષણિક મુસીબત બધો જ માનસિક સ્પેસ ખાઈ જાય છે.

ચિંતાઓની યાદી લાંબી રાખવાનો ભ્રમ છોડો; મગજનું ખાબોચિયું એટલું જ છીછરું છે જેટલું ગઈકાલે હતું.