પાંચ સેકન્ડની કસોટી

કોઈ પણ નવી વેબસાઇટ કે જાહેરાત સામે માણસની આંખ પડે ત્યારે દિમાગ માત્ર પાંચ સેકન્ડમાં ફેંસલો કરી લે છે. આ જગ્યા મારા કામની છે કે મારો સમય બગાડશે? ડિઝાઇન અને ડિજિટલ પ્રોડક્ટની દુનિયામાં આને પાંચ સેકન્ડની કસોટી કહે છે. વપરાશકર્તાને સ્ક્રીન પર પાંચ સેકન્ડ માટે કંઈક બતાવવામાં આવે છે અને તરત જ તે હટાવી લેવાય છે. પછી પૂછવામાં આવે છે: તમે શું જોયું? આ પેજ કોના માટે છે? મુખ્ય સંદેશ શું હતો? જો સામેવાળો સાચો જવાબ ન આપી શકે, તો ભૂલ દર્શકની નથી, બનાવનારની છે.

આ પદ્ધતિ કયા પુસ્તકમાંથી કે કયા ચિંતકના મગજમાંથી પહેલી વાર નીકળી તે કોઈ એક ચોક્કસ નામે નોંધાયેલું નથી. આ ઇન્ટરનેટ યુગની યુઝર એક્સપિરિયન્સ રિસર્ચની બહુ વ્યવહારુ ઉપજ છે. માણસનું ધ્યાન માર્કેટમાં સૌથી મોંઘી ચીજ છે. તમારી પાસે પાંડિત્ય બતાવવા માટે કલાકો નથી. તમારો મૂળ ઉદ્દેશ જો શરૂઆતની પાંચ સેકન્ડમાં સામાન્ય માણસ પકડી ન શકે, તો બાકીની કળા નકામી છે. ડિજિટલ જગત ભલે નવું હોય, પણ આ સોટી દરેક જાહેર સંચારને લાગુ પડે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે લોકો નિરાંતે બેસીને આપણું લખાણ વાંચશે. કોઈ નથી વાંચતું. માણસ સ્કેન કરે છે, વાંચતો નથી. તેનું ધ્યાન સૌથી પહેલાં મોટા અક્ષર, સ્પષ્ટ રંગ અને સીધા શબ્દ પર ચોંટે છે. જો તમારો સંદેશ ગૂંચવાયેલો છે, તો પાંચ સેકન્ડ પૂરી થતાં જ માણસ ક્લિક કરીને આગળ નીકળી જશે. દુનિયા અધૂરા સંશોધનથી નથી ભરેલી, અસ્પષ્ટ સંદેશાઓથી ભરેલી છે.

એક ભારતીય દ્રશ્ય જુઓ. કોઈ ખાનગી હોસ્પિટલના રિસેપ્શન પર જાવ. દીવાલ પર મોટું બોર્ડ લગાવેલું હોય છે. તેમાં સંસ્થાપક ટ્રસ્ટીઓનાં બાર ફોટા, સંસ્કૃતમાં આશીર્વચન, સો વર્ષ જૂનો ઇતિહાસ અને છેક ખૂણામાં કટોકટી કે એમ્બ્યુલન્સનો ફોન નંબર લખ્યો હોય. છાતીમાં દુખાવો ઉપડ્યો હોય તેવા દર્દીનો સગો ત્યાં ઊભો રહે ત્યારે તે બોર્ડ પાંચ સેકન્ડની કસોટીમાં સાવ નાપાસ થાય છે. તેને પાંચ સેકન્ડમાં માત્ર એક જ તીર જેવી માહિતી જોઈએ છે: ઇમરજન્સી રૂમ કઈ બાજુ છે અને સ્ટ્રેચર ક્યાં મળશે? પણ આપણી હોસ્પિટલો દર્દીની ગભરામણ કરતાં પોતાની પ્રતિષ્ઠા છાપવામાં વધુ રોકાયેલી હોય છે.

જે વાત પાંચ સેકન્ડમાં સમજાવી શકાતી નથી, તે સામાન્ય રીતે પચાસ મિનિટમાં પણ સમજાતી નથી.