વિસ્મૃતિનો આલેખ

મગજ કચરાપેટી નથી. એ અપ્રસ્તુત માહિતીને સાફ કરતું રહે છે. સમસ્યા એ છે કે જે સાચવવું હતું, મગજ ઘણી વાર તેને પણ કચરો ગણીને કાઢી નાખે છે. આ ઘટનાને સમજાવતો ખ્યાલ એટલે 'વિસ્મૃતિનો આલેખ' (ફોરગેટિંગ કર્વ). જર્મન મનોવૈજ્ઞાનિક હરમન એબિંગહાઉસે ૧૮૮૫માં પોતાના પર જ પ્રયોગો કરીને આ સિદ્ધાંત દુનિયા સામે મૂક્યો હતો. એમણે જોયું કે કોઈ પણ નવી વાત શીખ્યા પછીના ગણતરીના કલાકોમાં જ આપણે તેનો મોટો હિસ્સો ભૂલી જઈએ છીએ. સમય જેમ આગળ વધે, તેમ યાદશક્તિનો ઢાળ સીધો નીચે સરકે છે.

આ આલેખ માત્ર વિદ્યાર્થીઓની ગોખણપટ્ટી પૂરતો મર્યાદિત નથી. આ માનવ સ્વભાવનું સાર્વત્રિક સત્ય છે. જો કોઈ માહિતીનું ચોક્કસ સમયાંતરે પુનરાવર્તન ન થાય, તો એકાદ-બે અઠવાડિયામાં મગજ પાસે માત્ર ધૂંધળી છાપ બચે છે. માહિતીને કાયમી રાખવી હોય તો એને સમયાંતરે ધક્કો મારવો પડે. વિજ્ઞાન આને 'સ્પેસ્ડ રિપીટિશન' કહે છે. પહેલી વાર શીખ્યા પછી બીજા દિવસે, પછી ચોથા દિવસે અને પછી મહિને એને વાગોળવું પડે. નહીંતર એ ગાયબ થઈ જશે.

આપણા ઉત્સવો અને આયોજનોમાં આ વિસ્મૃતિ સ્પષ્ટ દેખાય છે. અમદાવાદ કે વડોદરાની કોઈ સોસાયટીનો નવરાત્રિ મહોત્સવ જુઓ. દશેરાની રાત્રે હિસાબ કરતી વખતે કમિટીના ઉત્સાહી સભ્યો માથા કૂટે છે. "આ વર્ષે સાઉન્ડ સિસ્ટમવાળાએ છેલ્લી ઘડીએ દગો દીધો, આવતે વર્ષે જુલાઈમાં જ એડવાન્સ બુકિંગ કરી લઈશું." ચાર મહિના પછી જાન્યુઆરી આવતાં સુધીમાં આ આખી મુશ્કેલી મગજના આલેખ પરથી ભૂંસાઈ જાય છે. કોઈ ડાયરીમાં નોંધ રાખતું નથી. આવતા સપ્ટેમ્બરમાં પાછી એ જ દોડધામ, એ જ લાચારી અને એ જ ભૂલોનું પુનરાવર્તન થાય છે.

ભૂલી જવું એ ગુનો નથી, જૈવિક મજબૂરી છે. અસલ મૂર્ખામી એ માનવામાં છે કે અગત્યની વાત આપણને હંમેશાં યાદ રહેશે. દુનિયા કાગળ, ડાયરી અને નિયમિત સમીક્ષાના જોરે ચાલે છે, મગજના ભરોસે નહીં.

જે પાઠ સમયસર દોહરાવાતો નથી, કુદરત એને ભૂંસી નાખવામાં એક સેકન્ડનો પણ સંકોચ રાખતી નથી.