ભાવનાઓનું સર્જન મોડેલ

આપણે માનીએ છીએ કે ક્રોધ, ડર કે પ્રેમ આપણા મગજમાં પહેલેથી ફિક્સ પ્રોગ્રામ તરીકે પડેલા છે. સ્વીચ દબાવો એટલે ભાવના ચાલુ. આ સાવ ખોટી વાત છે. મનોવિજ્ઞાની લીસા ફેલ્ડમેન બેરેટે પોતાના સંશોધનો પછી આ ભ્રમ તોડી નાખ્યો. એમનું કહેવું છે કે લાગણીઓ કુદરતી રીતે અંદર દટાયેલી નથી હોતી, પણ આપણું મગજ પરિસ્થિતિ અને ભૂતકાળના અનુભવો ભેગા કરીને એ ક્ષણે લાગણીનું 'સર્જન' કરે છે. શરીર માત્ર ધબકારા કે તાપમાન વધારે છે, એને ગુસ્સો કહેવો કે રોમાંચ, એ મગજનું અર્થઘટન છે.

આ વાત સમજવી કેમ જરૂરી છે? કારણ કે જો લાગણીઓ રેડીમેડ હોય, તો તમે એના ગુલામ છો. પણ જો મગજ એને ક્ષણે-ક્ષણે ઘડી રહ્યું હોય, તો તમારી પાસે એને બદલવાની સત્તા છે. પેટમાં પતંગિયા ઊડે ત્યારે એ પરીક્ષાનો ડર જ હોય એવું જરૂરી નથી; મગજ ધારે તો એને એક ઉત્સાહ તરીકે પણ લેબલ કરી શકે છે. આપણી ભાષા અને સંસ્કૃતિ નક્કી કરે છે કે આપણે શારીરિક હલચલને કઈ ભાવનાનું નામ આપવું.

ગામડાની સહકારી ડેરીનું ઉદાહરણ લો. સવારે દૂધ ભરાવતી વખતે ફેટ મશીનમાં કાઉન્ટર પર ૬.૨ ને બદલે ૫.૮ ફેટ આવ્યા. પંકજભાઈના ધબકારા વધી ગયા અને લોહી ગરમ થયું. જૂની માન્યતા મુજબ એ કુદરતી ગુસ્સો છે. પણ બેરેટના મોડેલ મુજબ, પંકજભાઈનું મગજ ભૂતકાળના ડેરી સેક્રેટરી સાથેના ઝઘડા અને અન્યાયના ડેટા વાપરીને એ ધબકારાને 'ક્રોધ'નું રૂપ આપે છે. જો પંકજભાઈને ખબર હોય કે ગાય માંદી હતી, તો એ જ શારીરિક ઉત્તેજના 'ચિંતા' બની જાત. શારીરિક પ્રતિક્રિયા એક જ હતી, મગજે બનાવેલી વાર્તા જુદી હતી.

આપણે આખી જિંદગી આપણી જ બનાવેલી લાગણીઓને કુદરતી માનીને વેંઢારતા રહીએ છીએ. સંસ્કાર, માહોલ અને ભાષા આપણા શરીરના સાદા સિગ્નલો પર લેબલ ચોંટાડે છે. જો તમે તમારા મગજના આ ઉત્પાદન વિભાગને પકડી પાડો, તો અડધા માનસિક રોગ અને તણાવ એમનેમ ખરી પડે.

લાગણીઓ તમને થતી નથી, તમે એને અજાણતા બનાવો છો. કારખાનું તમારું છે, તો માલ પણ તમારી મરજીનો જ બનાવો.