કુલ ૫૪૦૭ લેખ · પાનું ૯૭ / ૧૦૯
૮૭૬૬. ઘરે બાપ ઘરડા, વસે દૂર બેટો,
૮૮૦૬. હતો આંબલો, ને હતો ઓટલો,
૮૮૩૬. આંસુઓ પાંપણે ઝૂલતાં રાતભર,
જ્યાં લખું છું નામ તારું, ત્યાં જ કાગળ રણ બને, એક ટીપું પણ ઢળે તો ઝાંઝવાની ક્ષણ બને.
ખુલ્લા હાથે આવો રે સાજન, ખુલ્લું રાખો મન, બંધ મુઠ્ઠીમાં ક્યાંય સમાયું વરસાદી આંગણ?
રોજ જોઉં, રોજ ચાહું, તોય હું શોધું તને, તું જ ભીતર છે, પછી શું કામ હું ખોળું તને?
અમે સવારના ઢોલી છીએ. રાત આખી
આંબે મોર બેઠા ને કોયલ ટહુકી, હરિ! હવે તો આવો, ફૂલની પાંખડીઓએ પાથર્યો મારગ, હરિ! હવે તો આવો.
ઓરડો, ઘડિયાળ, ચશ્માં, સૌ હતું, પળ ક્યાં હતી? કેટલી ઇચ્છા હતી, એની જ અટકળ ક્યાં હતી?
બારણે દુઃખે ટકોરા પાડતાં મધરાતમાં, દ્વાર ખોલ્યું, દીપ લઈ શ્રદ્ધા ઉભી'તી જાતમાં;
એણે કહ્યું: ‘મને ખબર હતી
તેં ચડાવ્યો જે મને, એ લાલ રંગ ન ભૂંસજે, શાંત જળમાં તેં જગાડ્યો એ તરંગ ન ભૂંસજે.
ઢીંગલી મારી રૂપાળી, એને આંજું કાજળ કાળું, એને કાને ઝૂમખાં ને માથે ઓઢણું ઢાળું.
ના ગુફામાં, ના શિખરમાં, એ દુખી જનમાં વસે, જે પરાયાં આંસુ લૂછે, એ જ હરિ-મનમાં વસે.
રાત રળિયામણી ને મારું મનડું ઉદાસ રે, ચાંદો ઊગ્યો આંગણે ને આઘો મારો શ્વાસ રે.
ઉઘાડ્યું ગગન, પણ હવા ક્યાં રહી? ગયેલા વિહગની દિશા ક્યાં રહી?
વરસાદ પછી ગલીના ખાબોચિયામાં
હવે થાક્યો રે, હવે થાક્યો, મેં તો ભારો ઉપાડ્યો મણનો, ખભે બેઠો છે સૂરજ ને માથે બોજ આખા જીવતરનો.
મને બીક લાગે, ભમું છું કિનારે, સદા છીપલાંથી રમું છું કિનારે.
આપણી આ વારતાનો આદિ પણ ક્યાં, અંત ક્યાં? જે ઉકેલે ગાંઠ આ, એવો જગતમાં સંત ક્યાં?
નવરાતની રાતે માછીમારવાડમાં
કાગળોમાં શું લખું? લે, એક પીંછું મોકલું, ને ઉદાસી હોય તો આખું ય ઝરણું મોકલું.
કવિ સંમેલન રાખ્યું રે ભાઈ, કવિ સંમેલન રાખ્યું, વીસ કવિઓ મંચે બેઠા, શ્રોતા કોઈ ન ભાળ્યું!
કામ ના હો તોય અમથું આમ પણ મળતા રહો, દૂધમાં સાકર સમા, સંબંધમાં ભળતા રહો.
પ્રેમનું પ્રશ્નપત્ર આપ્યું રે સાજન, ઉત્તર ક્યાંથી લાવું? આંખે આંખે પ્રશ્ન પૂછ્યા ને મૌને મૌને જાવું!
બર્ગરોની ભીડમાં ક્યાં શોધ તાજાં ઢોકળાં? બા કને ખાતાં હતાં જે, યાદ ખાટાં ઢોકળાં.
આખું ઘર ઊંઘી જાય ત્યારે હું
મેળો ભરાયો'તો મારે આંગણે રે, અચાનક વીખરાયો, ચકડોળ ફરતું'તું ને વાગતો'તો પાવો, ત્યાં જ સાંજનો વાયુ વાયો.
છરા, ભાલા, બળેલી બસ, હવે લોહી, દયા છે ક્યાં? ધરમના નામ પર માર્યા, કહો એનો ખુદા છે ક્યાં?
મેઘ ગાજે ત્યાં કળા કરતો, ધરે નવરંગ એ, નાચતો આખા શરીરે, ઝૂમતું હર અંગ એ;
દીકરો દુબઈ જાય છે. એરપોર્ટના કાચના દરવાજા પાસે
નથી કોઈ સુણતું, કહું હું સ્વયંને, જગત ના સહે તો સહું હું સ્વયંને.
એ પથિક છે — પણ એની પાસે
પાન પર તડકો, પવન, વરસાદ, પણ ઘર મૂળમાં, આભ ડાળે, ને નદી ને ગામ-પાદર મૂળમાં.
તું તું છે એટલે નહીં, હું તને ચાહું છું એટલે, તારી સાથે હું જે બનું, એ મને ગમતું એટલે.
પટારો ખોલતાં જોયું, વસે છે ગામ સાડીમાં, ભરતકામે લખેલું બાપુનું છે નામ સાડીમાં.
શાળામાં બાળકો ગાય છે:
છપ્પન ભોગ ધરાવ્યા રે ભાઈ, છપ્પન ભોગ ધરાવ્યા, બહાર બેઠો ભિખારી, એને ઉંબરથી જ વળાવ્યા!
રૂબરૂ મીઠા, ઝરે છે ઝેર-ડોળા સ્ક્રીનમાં, એકલા ડરપોક સૌ, પણ થાય ટોળાં સ્ક્રીનમાં.
તું કહે તો હું બધું ભૂલી જવા તૈયાર છું, બાંકડો, વરસાદ, વચનો, ત્યાગવા ખુદ્દાર છું;
ખેડૂતે આકાશ સામે જોઈને
રાજ ના, વૈભવ ન માગું, બસ સરળતા આપજો, હાથ ખાલી હો ભલે, પણ ચિત્ત-સમતા આપજો.
તું આવી ને મારા શ્વાસે સુવાસ બેઠી રે, સૂની ડેલી, સૂના ઓરડે અજવાસ બેઠી રે.
મેઘ આવ્યો ઢોલ લઈને, આંગણું ભીનું થયું, વીજ ઝબકી, ને પછી તો બારણું ભીનું થયું.
જાઉં ત્યારે ઢોલ ન વગાડજો, રડજો ન છાતી ફૂટી, આંગણે મારા લીમડે બાંધજો એક નાનકડી ખૂંટી.
વાદળોની પાઘ બાંધી, આભનું ઊંચું શિખર, સાંજ ઢળતાં મૌન ઓઢી થાય છે મૂંગું શિખર.
માળાની કિનારે ચકલીનું બચ્ચું
ઝાકળને મુઠ્ઠીમાં કોણ બાંધે રે, સૈયર, ઝાકળને મુઠ્ઠીમાં કોણ બાંધે? પવનને પાલવમાં કોણ સાંધે રે, સૈયર, પવનને પાલવમાં કોણ સાંધે?
ભલે ખાલી હતું ખિસ્સું, કદી નાણું નથી માગ્યું, હતી ભૂખી ઘણી રાતો, છતાં ભાણું નથી માગ્યું.
હે સમય! લખજે મને ઘરડો, દરિદ્રી, ને દુખી, તોય લખજે: જોઈ મુજને દોડતી આવી સખી;