આ વિષયમાં 2331 લેખ · પાનું ૧૪ / ૪૭
અંગ્રેજીમાં એક જૂનો રૂઢિપ્રયોગ છે: ફેસ ધ મ્યુઝિક. ભૂલ તમારી છે, તો સજા પણ તમારે જ ભોગવવી પડશે. આ કોઈ ભારેખમ એકેડેમિક સિદ્ધાંત નથી. આ રોજિંદી જિંદગીનું વરવું સત્ય છે. માણસ જ્યારે મુશ્કેલી ઊભી કરે છે ત્યારે છટકી જવાની છીંડીઓ શોધે છે.
આપણે માનીએ છીએ કે મનમાં ખુશી થાય ત્યારે હોઠ પર હાસ્ય આવે છે. દુઃખ થાય ત્યારે કપાળ પર કરચલી વળે છે. પણ વિજ્ઞાનનો એક જૂનો નિયમ આ ક્રમને ઊંધો કરી નાખે છે. તમારો ચહેરો માત્ર મનનો અરીસો નથી, એ મનનો રિમોટ કંટ્રોલ પણ છે.
દુનિયામાં બે જાતના માણસો જીવે છે. એક એવા જે સતત હકીકતો એકઠી કરે છે. બીજા એવા જે સીધા મેદાનમાં ઊતરીને કામ પતાવે છે. આ વિચાર વ્યવસાય અને વર્તણૂકના આધુનિક ચિંતનમાંથી આવે છે.
માનવ મગજ એક અદભુત ફિલ્ટર છે. ઘટનાઓ યાદ રહે છે, પણ તેની સાથે જોડાયેલી તીવ્ર વેદના ધીમે ધીમે ઓગળી જાય છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયાને 'ફેડિંગ અફેક્ટ બાયસ' કહે છે.
તમારા રેઝ્યુમેમાં હંમેશા ચમકતી સિદ્ધિઓ હોય છે. કઈ ડિગ્રી લીધી, કઈ કંપનીમાં પ્રમોશન મળ્યું, કયો એવોર્ડ જીત્યા. એ અડધું સત્ય છે. અસલ સત્ય એ કાગળની પાછળ છુપાયેલું છે.
કોઈ નિર્ણય ન લેવો એ પણ એક નિર્ણય જ છે. મોટા ભાગના લોકો આ સાદો નિયમ ભૂલી જાય છે. જ્યારે બે રસ્તા સામે આવે ત્યારે માણસ થંભી જાય છે. તેને લાગે છે કે જ્યાં સુધી પોતે સહી ન કરે ત્યાં સુધી કશું બનશે નહીં. આ ભ્રમ છે.
સિસ્ટમ બનાવનારાઓ વારંવાર એક દાવો કરે છે: જો તમારે નિયમો એકદમ ચોક્કસ રાખવા હોય, તો ક્યાંક થોડો અન્યાય સહન કરવો પડશે. એવું માનવામાં આવે છે કે સચોટ પરિણામ અને સંપૂર્ણ ન્યાય વચ્ચે કાયમી દુશ્મની છે.
વેપારમાં સૌથી મોટો ભ્રમ એ છે કે લોકો જે કહે છે તે જ ખરીદશે. કોઈને પૂછો કે નવો માલ લઈએ તો તમે લેશો? સોમાંથી નેવું જણા ઉત્સાહથી હા પાડશે. પણ જ્યારે ખિસ્સામાંથી નોટો કાઢવાની આવે ત્યારે બજાર સૂમસામ થઈ જાય છે.
શરીર તાજું હોય, પણ મગજ હથિયાર હેઠાં મૂકી દે. આ સ્થિતિ એટલે ફેક ફટીગ અથવા ખોટો થાક. સ્નાયુઓમાં લોહી બરાબર દોડે છે, ઊર્જા પણ મોજૂદ છે, છતાં સોફા પરથી ઊભા થવાનું મન થતું નથી. આ કોઈ શારીરિક બીમારી નથી. આ મગજની આળસ અને આત્મરક્ષણની ચાલબાજી છે.
કોઈ માણસની દલીલ ખોટી છે, એટલે તેનો અંતિમ નિર્ણય પણ ખોટો જ હોવો જોઈએ? ના. આ વિચારવાની ભયાનક ભૂલ છે. તર્કશાસ્ત્રમાં આને 'આર્ગ્યુમેન્ટમ એડ લોજિકમ' કહે છે. સરળ ભાષામાં: નબળી દલીલનો અર્થ એવો ક્યારેય નથી થતો કે સાચું પરિણામ આપોઆપ જૂઠું બની ગયું.
આપણે હંમેશાં માની લઈએ છીએ કે સામેવાળો માણસ મૂર્ખ છે અથવા અધૂરી માહિતી ધરાવે છે. જો હું એને મારા જેટલા જ આંકડા અને સાચા તથ્યો બતાવી દઈશ, તો એ તરત મારી વાત સ્વીકારી લેશે. આ માન્યતા તદ્દન ખોટી છે.
કોઈ માણસ તમારી વાત સાથે અસંમત થાય ત્યારે તમે શું વિચારો છો? મોટા ભાગના લોકો માની લે છે કે સામેવાળો બદમાશ છે. એનો ઇરાદો જ મેલો છે. તે જાણીજોઈને સત્ય છુપાવે છે. આ માનસિક ભૂલનું નામ છે જાણીતા ઇરાદાનો ભ્રમ.
કોઈ અજાણ્યો માણસ તમને કહે કે બહારથી તમે બહુ મક્કમ દેખાવ છો પણ અંદરથી એકલા પડી ગયા છો. તમે ચમકી જશો. તમને લાગશે કે આ માણસ તમારા અંતરનો સાચો ભેદુ છે. આ જ જાળ છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને વૈયક્તિક માન્યતાનો ભ્રમ કહે છે.
માણસ પોતાની જાતને હંમેશાં ખાસ માને છે. સામાજિક મનોવિજ્ઞાનમાં આ માનસિક ખામીને ‘ફોલ્સ યુનિકનેસ બાયસ’ કહે છે. જ્યારે આપણી પાસે કોઈ સારી ગુણવત્તા કે આવડત હોય, ત્યારે આપણને લાગે છે કે આ તો બહુ ઓછા લોકો પાસે હશે.
કોઈ વિચાર મગજમાં ઝબૂકે ત્યારે આપણને એ સૌથી શ્રેષ્ઠ લાગે છે. સામાન્ય માણસ તરત એ વિચારને સાચો સાબિત કરવાના પુરાવા શોધવા માંડે છે. તે પોતાની જ બુદ્ધિના પ્રેમમાં પડી જાય છે. સાચો ખેલાડી સાવ ઊલટું કરે છે.
લોહીના સંબંધો કુદરત આપે છે. તેમાં તમારી કોઈ મંજૂરી હોતી નથી. કયા ઘરમાં જન્મવું અને કોના ડીએનએ વારસામાં મેળવવા, તે લોટરી છે.
કેવળ હકારાત્મક વિચાર કરવાથી પરિણામ નથી મળતું. આ વાત સેલ્ફ-હેલ્પના ગુરુઓને કદાચ ન ગમે, પણ મનોવિજ્ઞાનનો નક્કર નિયમ છે. જ્યારે તમે તમારી સફળતાની મીઠી કલ્પનાઓમાં ખોવાઈ જાઓ છો, ત્યારે મગજ છેતરાઈ જાય છે.
એક ક્ષેત્રમાં શીખેલી આવડત બીજા સાવ અલગ ક્ષેત્રમાં કામ આવી જાય, તેને મનોવિજ્ઞાનમાં ‘ફાર ટ્રાન્સફર’ કહે છે. મોટા ભાગના લોકો માને છે કે ક્રિકેટ શીખવું હોય તો માત્ર બેટ પકડતા જ આવડવું જોઈએ. સંગીત શીખવું હોય તો માત્ર સૂર સાથે જ નિસ્બત હોવી જોઈએ.
નિર્ણય લેવા માટે ડેટાના ઢગલા ઉલેચવાની જરૂર નથી હોતી. વધુ માહિતી એટલે સારો નિર્ણય, એ આધુનિક મેનેજમેન્ટનો સૌથી મોટો વહેમ છે. 'ફાસ્ટ-એન્ડ-ફ્રુગલ ટ્રી' એક સાદો, ડાળીઓ જેવો માનસિક નકશો છે. એમાં માત્ર બે કે ત્રણ સવાલો હોય છે.
નવું શીખવું એ કોઈ ચમત્કાર નથી, એક ચોક્કસ ટેવ છે. મોટા ભાગના લોકો કંઈક નવું શીખવા બેસે ત્યારે જૂના પૂર્વગ્રહોનો કચરો માથે લઈને બેસે છે. પરિણામે કશું મગજમાં ઊતરતું નથી.
પુરુષ બાપ બને ત્યારે દુનિયા એના પગાર અને મોભામાં આપોઆપ વધારો કરી આપે છે. સ્ત્રી માતા બને ત્યારે સમાજ માની લે છે કે હવે એની કારકિર્દી ધીમી પડશે, એ થાકેલી રહેશે અને કામમાં પૂરતું ધ્યાન નહીં આપી શકે. આને સમાજશાસ્ત્રમાં 'મધરહૂડ પેનલ્ટી' કહે છે.
તમે એક લીકેજ રોકવા માટે નળમાં પક્કડ લગાવો છો અને પાઇપ જ તૂટી પડે છે. ખામી સુધારવાના પ્રયાસમાં નવી મુસીબત ઊભી થાય તે આધુનિક વહીવટનો સૌથી જૂનો રોગ છે.
દુનિયામાં લગભગ નેવું ટકા માણસો જમણેરી છે. માત્ર દસ ટકા લોકો ડાબા હાથનો ઉપયોગ કરે છે. સવાલ એ છે કે ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન આ લઘુમતી સાવ ખતમ કેમ ન થઈ ગઈ? ડાબોડી હોવું એ માત્ર એક આદત નથી, મગજની રચના સાથે જોડાયેલી બાબત છે.
સ્ક્રીન પર દેખાતી ટેક્નોલોજી ઘણીવાર આધુનિકતાનો ઢોંગ હોય છે. આગળ મોટો ડિજિટલ પડદો હોય અને પાછળ એક હાડચામનો માણસ પરસેવો પાડતો હોય. અંગ્રેજીમાં આને 'ફોટોમેશન' કહે છે.
કડવી વાત કહેવાની જૂની બજારુ યુક્તિ છે. પહેલાં બે મીઠા વેણ બોલો, વચ્ચે ખરી ખામી ઠાંસી દો, અને છેલ્લે ફરી મલમ લગાવીને વાત પૂરી કરો. બ્રેડની બે સ્લાઇસ વચ્ચે મૂકેલા મસાલા જેવું માળખું. મેનેજમેન્ટની ભાષામાં આને ‘ફીડબેક સેન્ડવિચ’ કહે છે.
બધા માણસો એક જ રીતે વિચારતા કે શીખતા નથી. આ કોઈ આધ્યાત્મિક જ્ઞાન નથી, સાયકોલોજી છે. ૧૯૮૮માં રિચર્ડ ફેલ્ડર અને લિન્ડા સિલ્વરમેને એન્જિનિયરિંગના વિદ્યાર્થીઓ માટે એક મોડેલ બનાવ્યું. તેમણે માણસની માહિતી પચાવવાની રીતને ચાર ધરી પર માપી.
આપણે માનીએ છીએ કે ક્રોધ, ડર કે પ્રેમ આપણા મગજમાં પહેલેથી ફિક્સ પ્રોગ્રામ તરીકે પડેલા છે. સ્વીચ દબાવો એટલે ભાવના ચાલુ. આ સાવ ખોટી વાત છે. મનોવિજ્ઞાની લીસા ફેલ્ડમેન બેરેટે પોતાના સંશોધનો પછી આ ભ્રમ તોડી નાખ્યો.
કોઈ નિર્ણય સાચો છે કે ખોટો, તે જાણવા માટે માણસ સામાન્ય રીતે પોતાની અંતરાત્મા કે ધર્મના નિયમો તરફ જુએ છે. અઢારમી સદીના અંગ્રેજ તત્ત્વચિંતક જેરેમી બેન્થમે આખી વાત ઊંધી વાળી દીધી. એમણે કહ્યું કે સાચા-ખોટાની માથાકૂટ છોડો, ગણિત માંડો.
કોઈ એક જગ્યાએ પુરુષોનું એકહથ્થુ શાસન હોય અને ત્યાં અચાનક સ્ત્રીનો પ્રવેશ થાય ત્યારે આખો માહોલ બદલાઈ જાય છે. આ કોઈ કવિતા નથી, વર્તણૂકનો વ્યવહારુ નિયમ છે. નિર્ણય લેવાની રીત બદલાય છે. અહંકારના ખોટા ઘર્ષણો ઓછા થાય છે.
જીવવિજ્ઞાનમાં શરીર ચલાવવા માટે જનીન એટલે કે 'જીન' હોય છે. સમાજમાં વિચાર ફેલાવવા માટે રિચાર્ડ ડોકિન્સે 'મીમ' શબ્દ આપ્યો. પણ આ ભૌતિક સૃષ્ટિના નિયમો કેવી રીતે ટકી રહે છે અને આગળ વધે છે?
બાળકને ઉછેરવાની બે ચરમસીમાઓ જાણીતી છે. એક તરફ હેલિકોપ્ટર પેરન્ટિંગ છે, જેમાં મા-બાપ ચોવીસ કલાક બાળકના માથે ભમ્યા કરે છે. બીજી તરફ સંપૂર્ણ છૂટછાટ છે, જ્યાં કોઈ દેખરેખ જ નથી હોતી.
કોઈ તમને પૂછે કે આખા શિકાગો શહેરમાં પિયાનો ટ્યુન કરનારા માણસો કેટલા છે? સામાન્ય માણસ હાથ જોડી દેશે. કહેશે કે મારી પાસે ડેટા નથી, ગૂગલ સર્ચ કરવું પડશે. પણ ભૌતિકશાસ્ત્રી એનરિકો ફર્મી આવા સવાલો પૂછીને વિદ્યાર્થીઓની પરીક્ષા લેતા.
મોટા સંકટો આવે ત્યારે બધાનું ધ્યાન અણુબોમ્બ, મહામારી, ધરતીકંપ કે આર્થિક મંદી પર હોય છે. આ બધા દેખીતા ભય છે. પણ ખરી હોનારત ક્યાંક શાંત ખૂણામાં રંધાતી હોય છે. લેખક માઈકલ લુઈસે ૨૦૧૮માં આવેલા પોતાના પુસ્તકમાં આ ખ્યાલ મૂક્યો.
બાળક જ્યારે અચાનક જીદ પકડે કે તોફાન કરે, ત્યારે તે ખરેખર ખરાબ વર્તન નથી કરતું. એ ખાલી થઈ ગયું હોય છે. એની અંદર રહેલી પ્રેમ અને નિકટતાની ટાંકીનું ઇંધણ ખૂટી ગયું હોય છે. મનોવૈજ્ઞાનિક ડૉ.
રમતગમતમાં કોઈ એથ્લેટ સ્ટેરોઇડનું ઇન્જેક્શન મારીને મેડલ જીતી લે, તેને આપણે છેતરપિંડી કહીએ છીએ. એ ક્ષણિક તાકાત છે. શરીર અંદરથી સડી રહ્યું હોય પણ બહાર નસો ફૂલેલી દેખાય.
શાંતિ પોતે જ તોફાનને જન્મ આપે છે. આ કોઈ ફિલસૂફી નથી, કડવી અર્થશાસ્ત્રીય વાસ્તવિકતા છે. જ્યારે બજાર લાંબો સમય સ્થિર રહે છે, ત્યારે લોકો જોખમ ભૂલી જાય છે. નફો સતત થતો દેખાય એટલે વેપારીઓ વધુ દેવું કરે છે.
મગજ પાસે અનંત જગ્યા નથી. તમારી પાસે ચિંતા કરવાનું એક નાનું, સીમિત ખાબોચિયું છે. મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે માણસ એક સમયે ચોક્કસ સંખ્યાના જોખમો વિશે જ ફફડી શકે છે. જો નવી આપત્તિ આવીને તમારા માથા પર બેસે, તો જૂનો ભય ગાયબ થઈ જાય છે.
મહિને પચાસ હજાર રૂપિયાનો ખર્ચ હોય અને રોકાણમાંથી દર મહિને પચીસ હજારની નિષ્ક્રિય આવક આવતી હોય, તો તમારો ફાયર રેશિયો પચાસ ટકા થયો. આ સીધો અને નિર્દય હિસાબ છે. ફાયર એટલે ફાઇનાન્સિયલ ઇન્ડિપેન્ડન્સ, રિટાયર અર્લી.
સવાર પડતાં જ મોટા ભાગના લોકો પોતાના મગજનો કબજો દુનિયાને સોંપી દે છે. આંખ ખૂલે એટલે પહેલું કામ ઓશીકા નીચે પડેલો ફોન પકડવાનું. વોટ્સએપના મેસેજ, ન્યૂઝની હેડલાઇન્સ અને બીજાના જીવનની પળોજણ.
માનવ મગજ આળસુ છે. કોઈ નવી વ્યક્તિ સામે આવે ત્યારે મગજ પાંચ સેકન્ડમાં આખો ફેંસલો કરી નાખે છે. આ માણસ ભરોસાપાત્ર છે કે લુચ્ચો? સ્માર્ટ છે કે ઠોઠ? આ ઝડપી ચુકાદાને આપણે પ્રથમ છાપ કહીએ છીએ.
મોટા ભાગના લોકો નવી યોજના બનાવતી વખતે સીધો નકશો ખોલીને બેસી જાય છે. ક્યાં જવું છે, કયો ધંધો કરવો છે અને ક્યારે પહોંચવું છે. આ ખોટો ક્રમ છે. 'પહેલાં કોણ સિદ્ધાંત' કહે છે કે દિશા નક્કી કરતાં પહેલાં સાથે કોણ બેસશે તે નક્કી કરો.
મોટા ભાગના માણસો જાગતા ઊંઘે છે. તેઓ દુનિયાને જુએ છે, પણ કશું નોંધતા નથી. સામે ટેબલ પર પડેલી ફાઇલ, બોસના ચહેરા પર ક્ષણાર્ધ માટે આવેલો તણાવ કે સાથી ખેલાડીના પગની ધ્રુજારી—આ બધું તેમના રડારમાંથી ગાયબ થઈ જાય છે.
જીવવિજ્ઞાન અને ઉત્ક્રાંતિનો એક સાદો નિયમ છે: જો કોઈ પ્રજાતિમાં વિવિધતા ન હોય, તો તેનો વિકાસ અટકી જાય છે. બ્રિટિશ આંકડાશાસ્ત્રી અને જીવવિજ્ઞાની રોનાલ્ડ ફિશરે ૧૯૩૦માં પોતાના પુસ્તક 'ધ જેનેટિકલ થિયરી ઓફ નેચરલ સિલેક્શન'માં આ ગણિત મૂક્યું.
તળાવ ભરેલું હોય ત્યારે કાંઠે બેસીને પણ મોટી માછલી પકડાઈ જાય. પણ જેમ જેમ શિકારીઓ વધે, તેમ તેમ પાણીમાંથી માછલીઓ ઓછી થતી જાય. આ અર્થશાસ્ત્ર અને વિજ્ઞાનનો જાણીતો સિદ્ધાંત છે: 'ફિશિંગ-આઉટ પ્રોબ્લેમ'.
મોર પોતાના ભારે પીંછા કેમ ફેલાવે છે? એ પીંછા શિકારીથી બચવામાં મદદ નથી કરતા. ઊલટાનો બોજ વધારે છે. છતાં માદા મોર એ જ પીંછા જોઈને આકર્ષાય છે. સંદેશો સાવ સીધો છે: મારી પાસે એટલી ઊર્જા, ખોરાક અને તાકાત છે કે હું આટલો મોટો ભપકો વેંઢારી શકું છું.
કોઈ નવી વ્યક્તિને મળો ત્યારે વાતચીતના અંતે એક જ સાદો સવાલ પૂછવાનો હોય છે: 'હું બીજા કયા પાંચ માણસોને મળું તો ફાયદો થાય?' આ સાંભળવામાં ખૂબ મામૂલી લાગે છે. પણ આ એક સીધો ગણિતનો દાવ છે.
કોમ્પ્યુટર સાયન્સમાં ૧૯૮૫માં જિમ ગ્રે અને જિયાનફ્રાન્કો પુત્ઝોલુએ એક ગણિત માંડ્યું. ડેટાને મોંઘી રેમમાં સાચવી રાખવો કે સસ્તી હાર્ડ ડિસ્કમાં ધકેલી દેવો? એમણે નિયમ આપ્યો: જો કોઈ ફાઈલની દર પાંચ મિનિટે જરૂર પડતી હોય, તો એને ટેબલ પર જ રાખો.
કોઈ પણ નવી વેબસાઇટ કે જાહેરાત સામે માણસની આંખ પડે ત્યારે દિમાગ માત્ર પાંચ સેકન્ડમાં ફેંસલો કરી લે છે. આ જગ્યા મારા કામની છે કે મારો સમય બગાડશે? ડિઝાઇન અને ડિજિટલ પ્રોડક્ટની દુનિયામાં આને પાંચ સેકન્ડની કસોટી કહે છે.
કોઈ માણસ રાતોરાત ઉસ્તાદ બની જતો નથી. કૌશલ્ય શીખવાની એક યાત્રા છે. ૧૯૮૦માં બે ભાઈઓએ આ વાત વ્યવસ્થિત રીતે દુનિયા સામે મૂકી—સ્ટુઅર્ટ ડ્રેફસ અને હ્યુબર્ટ ડ્રેફસ. બંને બર્કલીના પ્રોફેસર હતા.
મોટા ભાગના માણસો માને છે કે દુનિયામાં સંપત્તિ, તક અને સત્તાની એક નિશ્ચિત રોટલી છે. જો સામેવાળાને મોટો ટુકડો મળશે, તો પોતાના ભાગે આપોઆપ નાનો ટુકડો આવશે. આ માનસિક ખામીને વાટાઘાટોના સિદ્ધાંતમાં ફિક્સ્ડ-પાઈ બાયસ કહે છે.