આ વિષયમાં 2331 લેખ · પાનું ૧૬ / ૪૭
બાળકને સીધા ગણિતના સૂત્રો ગોખાવશો તો એ ડરી જશે. પણ એના હાથમાં લાકડાના રંગીન ચોસલા, દડા કે દોરી પકડાવો તો એ આપમેળે ભૂમિતિ અને સંતુલન શીખી જાય છે. જર્મન કેળવણીકાર ફ્રેડરિક ફ્રોબેલે ૧૮૩૦ના દાયકામાં આ ક્રાંતિ કરી હતી.
વેચવું સહેલું છે, ગ્રાહકના હાથમાં ચીજ પહોંચાડવી અઘરી છે. મોટા ભાગના ધંધા વેચાણના વાયદા પર ઊભા થાય છે અને ડિલિવરીના ખાડામાં પડીને મરી જાય છે.
કોઈ માણસ ગમે તેટલો હોશિયાર હોય, જો તેની સાથે દસ મિનિટ બેસવું અસહ્ય બની જતું હોય તો દુનિયા ધીમે ધીમે તેનાથી દૂર ખસી જાય છે. આ બહુ કડવું સત્ય છે. બાળકોના ઉછેર સાથે જોડાયેલી 'લવ એન્ડ લોજિક' નામની પદ્ધતિમાંથી આ વિચાર આવ્યો છે.
તમારા હાથમાં હથોડી હોય ત્યારે મગજ ફક્ત ખીલી શોધે છે. કાગળ ઉડી રહ્યો હોય તો એ હથોડીને પેપરવેઇટ તરીકે વાપરવાનો વિચાર સહેલાઈથી આવતો નથી. માણસ કોઈ પણ સાધનને તેના પર ચોંટેલા જૂના લેબલ સિવાય જોઈ શકતો નથી. આ માનસિક અવરોધ એટલે કાર્યાત્મક જડતા.
માણસ પોતાની જાત સાથે જૂઠું બોલે છે. આ કોઈ નવો ખુલાસો નથી. પણ દરેક જૂઠ નુકસાનકારક નથી હોતું. ઉત્ક્રાંતિ વિજ્ઞાન અને મનોવિજ્ઞાનમાં એક વિચિત્ર વિચાર છે: માણસ ક્યારેક ટકી રહેવા માટે જાણીજોઈને સત્યથી મોં ફેરવી લે છે.
બેંકમાં જમા થયેલી રકમ સંકટ સમયે કામ આવે છે. મગજમાં જમા થયેલા અનુભવોનું પણ બરાબર આવું જ છે. અંગ્રેજીમાં આને 'ફંડ ઓફ એક્સપિરિયન્સ' કહે છે. આ કોઈ ભારેખમ વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત નથી, પણ રોજિંદી જિંદગીની નક્કર વાસ્તવિકતા છે.
કોઈપણ મોટો સમૂહ માત્ર પગાર કે શિસ્તના ડંડાથી લાંબો સમય ટકી શકતો નથી. ભીડને એક તાંતણે બાંધવા માટે એક આંતરિક ધરી જોઈએ.
કોઈ ચોક્કસ પુસ્તક કે સિદ્ધાંતમાં આ સંજ્ઞા સત્તાવાર રીતે નોંધાયેલી નથી. સમકાલીન ચર્ચાઓ અને ઇન્ટરનેટની બોલચાલમાં આ શબ્દ એક એવા અણિયાળા, કઢંગા સવાલ માટે વપરાય છે જે પૂછાય ત્યારે આખી સભામાં સોપો પડી જાય.
જાણવું એ જીતવું નથી. મોટા ભાગના શિક્ષિત લોકો માને છે કે જો તેમને કોઈ ભૂલ કે પૂર્વગ્રહ વિશે ખબર પડી જાય, તો તેઓ આપોઆપ તેનાથી બચી જશે. આ ઘમંડ છે. મગજ માત્ર માહિતી જાણી લેવાથી પોતાના જૂના રસ્તા બદલતું નથી.
તમે જે પરિણામ ભોગવો છો, તે તમારા વર્તનનું ફળ છે. અને તમારું વર્તન તમારી મૂળભૂત માન્યતામાંથી જન્મે છે. આ સીધી વાતને અમેરિકન લેખક હાયરમ સ્મિથે ગેલેલિયો રિયાલિટી મોડેલ તરીકે ઓળખાવી.
સિક્કો ઉછાળો. પાંચ વાર સતત છાપ આવે એટલે છઠ્ઠી વાર કાંટો જ આવશે તેવી આપણને અંદરથી ખાતરી થઈ જાય છે. મગજ બૂમો પાડે છે કે હવે તો વારો બદલાવો જ જોઈએ. આ વહેમને ગણિતની ભાષામાં 'ગેમ્બલર્સ ફેલેસી' કહે છે. સત્ય એ છે કે સિક્કાને કોઈ યાદશક્તિ હોતી નથી.
જ્યારે માણસ બધું ગુમાવી ચૂક્યો હોય, ત્યારે તે શાંતિથી હાર સ્વીકારતો નથી. તે આખરી પાસા ફેંકે છે. ભલે સર્વનાશ થઈ જાય, પણ કદાચ કોઈ ચમત્કાર થઈ જાય તો ખુરશી કે ઈજ્જત બચી જાય. આ માનસિકતાને 'ગેમ્બલિંગ ફોર રિઝરેક્શન' કહે છે.
કોઈપણ રમતમાં દરેક વળાંક પર તમારી સામે કેટલા વિકલ્પો ખુલ્લા છે? ચેસના એક દાવ પછી સરેરાશ ૩૫ સંભવિત ચાલો ફૂટે છે. ગો નામની ચીની રમતમાં આ આંકડો ૨૫૦ સુધી પહોંચે છે. આ આંકડાને ગેમ થિયરી અને કમ્પ્યુટર સાયન્સમાં બ્રાન્ચિંગ ફેક્ટર કહે છે.
ગાંધીજીના સત્ય અને અહિંસાના વિચારો પુસ્તકોમાં પૂજવા માટે સારા લાગે છે, પણ રોજિંદા જીવનમાં એ ઉતારવા લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું કામ છે. 'ગાંધી એક્સપેરિમેન્ટ' એ કોઈ આધ્યાત્મિક પ્રવચન નથી, પણ એક વ્યવહારુ પદ્ધતિ છે.
કોઈ પણ મોટો નિર્ણય લેતી વખતે અંદરથી અસમંજસ ઊભી થાય ત્યારે શું કરવું? મહાત્મા ગાંધીએ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭માં પોતાના જીવનના છેલ્લા દિવસોમાં એક સાદી પણ કઠોર કસોટી આપી હતી.
કોઈ અંડરગ્રાઉન્ડ સંગીતકાર વર્ષો સુધી એક નાનકડા ગેરેજમાં ગિટાર વગાડતો રહે. ત્યાં સુધી તેના જૂના સાથીઓ તેને સાચો કલાકાર માને છે.
કોઈ પણ બગીચો આપોઆપ સુંદર નથી રહેતો. તમે ઉત્તમ ગુલાબ વાવો અને પછી છ મહિના હાથ વાળીને બેસી રહો, તો ત્યાં ગુલાબ નહીં પણ બાવળ અને નીંદણ ઊગી નીકળશે. સુંદરતા અને વ્યવસ્થા કુદરતી નથી હોતી; એ સતત જહેમતનું પરિણામ હોય છે.
જીવનમાં જ્યારે બે રસ્તા સામે આવે ત્યારે માણસ હંમેશા સૌથી સુરક્ષિત વિકલ્પ શોધવા દોડે છે. ક્યાં ઓછું જોખમ છે? ક્યાં ઝડપી વળતર છે? આ સામાન્ય ગણતરી છે.
કોઈ માણસ ધીમે રહીને તમારી યાદશક્તિ, તમારી સમજ અને તમારી સાચી વાસ્તવિકતા પર જ તમને શંકા કરતો કરી દે, તેને ગેસલાઇટિંગ કહેવાય. આ સામાન્ય જૂઠ નથી. આ માનસિક નિયંત્રણની એક ચાલાક રમત છે.
કોઈપણ વ્યવસ્થામાં સાચી સત્તા એની પાસે નથી હોતી જે ટોચ પર બેઠો છે. સાચી તાકાત એના હાથમાં હોય છે જે નક્કી કરે છે કે ટોચ સુધી કોણ પહોંચશે. આ માણસ દરવાન છે. સમાજશાસ્ત્રી કુર્ત લેવિને ૧૯૪૩માં આ વિચાર આપ્યો હતો.
કોઈ નવી, આક્રમક જગ્યાએ કામ કરીને તમે થાકી જાઓ છો. ત્યાં સતત પરિણામ, સંખ્યાઓ અને વ્યૂઝની ગણતરી ચાલે છે. તમે શાંતિ શોધવા જૂની, પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થામાં ભાગી જાઓ છો. પણ થોડા જ સમયમાં ત્યાંની ધીમી ગતિ તમને ગૂંગળાવી નાખે છે.
ક્રિકેટના મેદાન પર ઊંચે ગયેલો દડો પકડવા ફિલ્ડર ગણિતના સમીકરણો માંડતો નથી. પવનની ઝડપ, દડાનું વજન કે પરવલયની ત્રિજ્યા માપવા બેસે તો દડો સીધો માથા પર પડે.
ગાડી ચલાવતા આવડતી હોય તેને ખબર છે કે પહેલા ગિયરમાં ઝડપ નથી મળતી, તાકાત મળે છે. ચોથા કે પાંચમા ગિયરમાં તાકાત ઘટી જાય છે, પણ વેગ પકડાય છે. આ કોઈ તત્વજ્ઞાન નથી, સાદો યાંત્રિક નિયમ છે.
વાસ્તવિકતા એરકન્ડિશન્ડ કેબિનમાં બેસીને સમજાતી નથી. જાપાની ભાષામાં 'ગેમ્બા' એટલે ખરી જગ્યા, જ્યાં સાચું કામ થાય છે. ક્રાઈમ સીન હોય કે ફેક્ટરીનો ફ્લોર.
તમે એક શબ્દ લખો છો અને તમારો ફોન કે કોમ્પ્યુટર પોતાની અક્કલ વાપરીને તેને બીજું જ કંઈક બનાવી દે છે. સામાન્ય મેસેજમાં આ હાસ્યાસ્પદ લાગે, પણ વિજ્ઞાનની લેબોરેટરીમાં આ ઘાતક સાબિત થાય છે.
શરીર પાસે તણાવ સામે લડવાની એક નિશ્ચિત મર્યાદા હોય છે. જ્યારે કોઈ અણધારી આફત આવે ત્યારે આપણું મન અને શરીર ત્રણ તબક્કામાંથી પસાર થાય છે: ચેતવણી, સામનો અને થાક. આ ત્રિસ્તરીય પ્રક્રિયાને વૈદકીય ભાષામાં ‘જનરલ એડેપ્ટેશન સિન્ડ્રોમ’ કહે છે.
ચાલીસ વટાવ્યા પછી માણસ અચાનક બદલાય છે. ત્યાં સુધી દોડ માત્ર પોતાના માટે હોય છે—પૈસા, પદવી, મકાન અને ગાડી. પણ અડધી જિંદગી પત્યા પછી અંદરથી એક નવો સવાલ ઊઠે છે: મારા ગયા પછી શું? હું પાછળ શું છોડી જઈશ? આ વૃત્તિ એટલે જનરેટિવિટી.
માનવ મગજ સરવાળામાં વિચારે છે, ગુણાકારમાં નહીં. બે પછી ચાર આવે, ચાર પછી છ આવે — આ સીધી રેખા આપણને સમજાય છે. પણ ગુણોત્તર શ્રેણી સીધી રેખા નથી, ધસમસતો પહાડ છે. અહીં દરેક નવો આંકડો પાછલા આંકડા સાથે કોઈ ચોક્કસ સંખ્યા ગુણીને જન્મે છે.
આ કોઈ પુસ્તકમાંથી નીકળેલો ગંભીર મનોવૈજ્ઞાનિક શબ્દ નથી. સામાન્ય અંગ્રેજી ભાષાનો રૂઢિપ્રયોગ છે. સીધો અર્થ એટલો જ: ગમે તે ભોગે બીજા કરતાં આગળ નીકળી જવું. નૈતિકતા, નિયમો કે સંબંધોની કોઈ કિંમત નહીં.
વાત સીધી કરો, આડીઅવળી પ્રસ્તાવના વગર. આ કોઈ વિજ્ઞાનની લેબોરેટરીમાંથી આવેલો શબ્દ નથી. કોઈ મોટા પ્રોફેસરે આ નામનું કોઈ સમીકરણ શોધ્યું હોય તેવો કોઈ ઐતિહાસિક પુરાવો પણ નથી.
તમે સોફા પર બેઠા છો. હાથમાં મોબાઈલ છે અને કાંડા પર સ્માર્ટવોચ. અચાનક ઘડિયાળ વાઇબ્રેટ થાય છે અને સ્ક્રીન પર ચમકે છે: 'અભિનંદન, તમારા દસ હજાર ડગલાં પૂરા થયા!' તમે આખો દિવસ ફક્ત કાર ચલાવી હતી કે હાથ હલાવીને ગપ્પાં માર્યા હતા.
કોઈ જટિલ સિદ્ધાંતને ત્રણ સેકન્ડના એનિમેશનમાં કેદ કરી લેવો. રસાયણશાસ્ત્રનું મોટું સમીકરણ હોય કે પૃથ્વીની ધરીનું ભ્રમણ, સ્ક્રીન પર વારંવાર લૂપ થતી નાનકડી ક્લિપ તમને ક્ષણભરમાં આખો ખેલ સમજાવી દે છે.
અર્થશાસ્ત્રનો સૌથી પાયાનો નિયમ સરળ છે: ભાવ વધે એટલે માંગ ઘટે. સફરજન મોંઘાં થાય તો માણસ કેળાં ખાવા લાગે. પણ આ આખા ગણિતને ઊંધું વાળી દેતી એક અજીબ ચીજ છે, જેને ‘ગિફન ગૂડ’ કહેવાય છે.
સુવર્ણ નિયમ આપણને નાનપણથી શીખવવામાં આવ્યો છે: 'તમે તમારી સાથે જેવું વર્તન ઇચ્છો છો, તેવું જ વર્તન બીજા સાથે કરો.' આ વાત સાંભળવામાં ઉમદા લાગે છે, પણ વ્યવહારની દુનિયા આટલી સીધી નથી હોતી.
મોટા પ્રોજેક્ટ્સ કેમ મરી જાય છે? કારણ કે લોકો યોજનાઓને પથ્થરની લકીર માની લે છે. છ મહિના પછી જે પ્રોડક્ટ બહાર આવવાની હોય, તેનો રોડમેપ પહેલા દિવસે જ ફાઇનલ કરી દેવાય છે. પછી બજાર બદલાય કે ગ્રાહક ફરી જાય, પ્લાન બદલાતો નથી.
બે અજાણી વ્યક્તિઓ રસ્તા પર સામસામે આવે ત્યારે તેમની આંખો શું કરે છે? નજર મળે છે, તરત હટી જાય છે. ફરી મળે છે, ફરી જમીન તરફ ઢળી જાય છે. આ મૌન સંઘર્ષ છે. આ શબ્દ કોઈ જાણીતા મનોવૈજ્ઞાનિક પુસ્તકમાંથી નથી આવ્યો.
કંપનીમાં જ્યારે સોનાનો સૂરજ ઊગતો હોય ત્યારે ટોચની ખુરશી પર પુરુષો જ બિરાજમાન હોય છે. પણ જ્યારે જહાજ ડૂબવા લાગે, ચારેબાજુ કટોકટી સર્જાય અને નિષ્ફળતા લગભગ નક્કી હોય, ત્યારે અચાનક સંચાલકોને કોઈ સ્ત્રી નેતા યાદ આવે છે.
મગજ એક સાથે દસ ઘોડા દોડાવી શકતું નથી. જ્યારે તમે એક ચોક્કસ લક્ષ્ય પકડવા માટે પૂરી તાકાત લગાવો છો, ત્યારે મન આપોઆપ બાકીના તમામ ધ્યેયો પર પડદો પાડી દે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ગોલ ઇનહિબિશન કહે છે.
મંજિલ જેટલી નજીક દેખાય, માણસના પગ એટલા જ ઝડપથી ઊપડે છે. શરૂઆતમાં ઉત્સાહ ઠંડો હોય છે. વચગાળામાં થાક ઘેરી વળે છે. પણ જેવી અંતરે પડેલી રેખા નજરે ચડે, કે તરત શરીરમાં અજાણ્યો કરંટ દોડે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ વલણને ગોલ-ગ્રેડિયન્ટ ઇફેક્ટ કહેવાય છે.
સમાજ આખો દિવસ તમારી પાસેથી શ્રેષ્ઠ દેખાવની અપેક્ષા રાખે છે. સવારે વહેલા ઊઠો, કસરત કરો, સરસ કપડાં પહેરો અને પ્રોડક્ટિવ બનો. આ દંભી પરફેક્શનિઝમ સામેનો ખુલ્લો બળવો એટલે 'ગોબ્લિન મોડ'.
જ્યાં સુધી વિજ્ઞાન કોઈ સવાલનો જવાબ ન આપી શકે, ત્યાં સુધી એ ખાલી જગ્યામાં ભગવાનને બેસાડી દેવા. આ એક જૂની માનસિક છટકબારી છે. વીજળી કેમ પડે છે? ખબર નથી, એટલે ઈન્દ્રદેવ કોપાયમાન થયા. વરસાદ કેમ નથી આવતો? પાપ વધી ગયા છે.
તમે જેવા છો તેવા ક્યારેય દુનિયા સામે આવતા નથી. આપણે બધા કલાકારો છીએ અને આખી જિંદગી એક ચાલતો નાટકનો મંચ છે. સમાજશાસ્ત્રી ઇર્વિંગ ગોફમેને ૧૯૫૬માં પોતાના પુસ્તક 'ધ પ્રેઝન્ટેશન ઓફ સેલ્ફ ઇન એવરીડે લાઇફ'માં આ વિચાર મૂક્યો હતો.
વાળમાં પહેલી સફેદ લટ દેખાય એટલે માણસ ગભરાય છે. એ કાળી મેંદી, ડાઈ કે કલરની બોટલ શોધવા દોડે છે. સમાજે આપણને શીખવ્યું છે કે વૃદ્ધ થવું એ ગુનો છે અને ઉંમર છુપાવવી એ ફરજ છે. 'ગોઇંગ ગ્રે' એટલે આ જૂઠાણાને લાત મારવી.
ગણિતમાં સીધી રેખા એટલે પ્રમાણસર હિસાબ. તમે બે રૂપિયા નાખો તો બે રૂપિયાનું વળતર મળે, ચાર નાખો તો ચારનું મળે. જીવન આવું સીધું નથી હોતું. જ્યારે પરિણામ ઇનપુટના પ્રમાણમાં રહેવાને બદલે અચાનક હદ વટાવી જાય, ત્યારે સિસ્ટમ નોન-લીનિયર બની જાય છે.
કોઈ સમસ્યાને વાતાનુકૂલિત ચેમ્બરમાં બેસીને ઉકેલી શકાતી નથી. 'ગ્રાઉન્ડ ઝીરો' મૂળ લશ્કરી ભાષાનો શબ્દ છે. જ્યાં બોમ્બ ફૂટ્યો હોય કે જ્યાં સૌથી મોટો વિનાશ થયો હોય, તે કેન્દ્રબિંદુ.
વિશાળ સાગરમાં ઘૂમતી વ્હેલ માછલીને નાના કાચના ટાંકામાં પૂરીને તમાશો બનાવવો એટલે સી-વર્લ્ડ. આ વિચાર કોઈ મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળામાં જન્મ્યો નથી. રોજિંદા અંગ્રેજી વ્યવહાર અને લેખનમાં આ શબ્દપ્રયોગ એક રૂપક તરીકે વપરાય છે.
તૂટેલી વસ્તુને આપણે સામાન્ય રીતે કચરાપેટીમાં ફેંકી દઈએ છીએ. જાપાનીઓ આવું નથી કરતા. માટીનો મોંઘો વાટકો તૂટી જાય ત્યારે તેઓ તેને સોનાના વરખવાળા ગુંદરથી ફરી જોડે છે.
રોઆલ્ડ ડાલની જૂની વાર્તામાં પાંચ બાળકોને ચોકલેટમાંથી સોનેરી ટિકિટ મળે છે અને તેમનું નસીબ પલટાઈ જાય છે. ત્યાંથી આ વિચાર આવ્યો: 'ગોલ્ડન ટિકિટ'.
બધું જ બરાબર ચાલતું હોય ત્યારે સૌથી મોટો ભય છુપાયેલો હોય છે. અર્થશાસ્ત્રમાં 'ગોલ્ડીલોક્સ' સ્થિતિ એટલે એવી આબોહવા જ્યાં મોંઘવારી બહુ વધારે નથી અને મંદી પણ નથી. વિકાસદર પણ એકદમ માપસર છે. બધું શાંત, સ્થિર અને આરામદાયક. કોઈ જોખમ નજરે ચડતું નથી.
કોઈ માણસને વારંવાર કહો કે તે નકામો છે, અને તે સાચે જ નકામો સાબિત થઈ જશે. આ કોઈ જાદુ નથી, મનોવિજ્ઞાન છે. ગોલેમ અસર એટલે ઉપરી અધિકારી કે શિક્ષકની નકારાત્મક અપેક્ષાઓનું ઝેર.