ગાંધીનો તાવીજ

કોઈ પણ મોટો નિર્ણય લેતી વખતે અંદરથી અસમંજસ ઊભી થાય ત્યારે શું કરવું? મહાત્મા ગાંધીએ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭માં પોતાના જીવનના છેલ્લા દિવસોમાં એક સાદી પણ કઠોર કસોટી આપી હતી. એમણે કહ્યું હતું: 'જ્યારે શંકા ઘેરી વળે અથવા અહંકાર હાવી થઈ જાય, ત્યારે તમે જોયેલા સૌથી ગરીબ અને સૌથી લાચાર માણસનો ચહેરો યાદ કરો. પછી પૂછો કે તમે જે પગલું ભરવા જઈ રહ્યા છો, તેનાથી એ માણસને કોઈ ફાયદો થશે? શું તેનાથી એનું પોતાના જીવન અને ભાગ્ય પરનું નિયંત્રણ વધશે?' આ નૈતિક હોકાયંત્રને ઇતિહાસ 'ગાંધીના તાવીજ' તરીકે ઓળખે છે.

આ કોઈ આધ્યાત્મિક પ્રવચન નથી, પણ નિર્ણયો લેવાનું આત્યંતિક પ્રેક્ટિકલ ફિલ્ટર છે. આપણી મોટા ભાગની દુવિધાઓ સ્વાર્થ અને દેખાડામાંથી જન્મે છે. ગાંધીજીએ સીધો ઉપાય બતાવ્યો: તમારા અંગત ફાયદાની પેલે પાર જુઓ. જે ક્ષણે તમે કોઈ નિર્ણયને પેલા છેલ્લા માણસના હિત સાથે માપો છો, તે ક્ષણે બધી વાહિયાત દલીલો અને અહંકાર ઓગળી જાય છે. આ વિચાર વ્યવસ્થાના પાયામાં બેઠેલા સૌથી નબળા જીવને તમારા વિવેકની અદાલતમાં જજ બનાવી દે છે.

આપણા સમાજમાં આ તાવીજની સૌથી વધુ જરૂર લગ્ન અને નાત-જાતના વ્યવહારોમાં પડે છે. ધારો કે એક સમૃદ્ધ પરિવારમાં દીકરાના લગ્ન છે. નાતમાં વટ પાડવા માટે પિતા પાંચ કરોડ રૂપિયાનું આંધળું પ્રદર્શન ગોઠવે છે. સાત પ્રકારના ભોજન, વિદેશી ફૂલો અને ફોટોશૂટ. બીજી બાજુ, એ જ જ્ઞાતિના દસ ગરીબ પરિવારો દીકરીઓના સાદા લગ્ન માટે પણ વ્યાજે રૂપિયા લેવા મજબૂર છે. જો વડીલ આ ખર્ચ નક્કી કરતા પહેલાં પોતાની વાડીમાં પતરાળાં ઉપાડતા મજૂર કે પેલા કરજમાં ડૂબેલા સંબંધીનો ચહેરો યાદ કરી લે, તો અડધો આડંબર આપોઆપ ખરી પડે.

આપણે આખી જિંદગી પાવર અને પ્રતિષ્ઠાની સીડી ચડવામાં વ્યસ્ત રહીએ છીએ. કોને પ્રભાવિત કરવા છે એની ચિંતામાં એ ભૂલી જઈએ છીએ કે આપણા નિર્ણયોની કિંમત કોણ ચૂકવી રહ્યું છે. ઓફિસની પોલિસી બનાવતી વખતે, સરકારી યોજના ઘડતી વખતે કે કુટુંબમાં પૈસાની વહેંચણી વખતે આ તાવીજ ખિસ્સામાંથી બહાર કાઢવા જેવું છે. જે નિર્ણય સૌથી નબળા માણસના મોં પર અન્ન ન મૂકી શકે અથવા એનું સ્વમાન ન વધારી શકે, તે નિર્ણય અંદરથી સડેલો છે.

અરીસામાં જોતી વખતે જો અહંકાર દેખાય, તો તાવીજ ખોલીને એ માણસને જોઈ લેવો જેની પાસે પહેરવા માટે ખમીસ પણ નથી.