ગિફન ગૂડ

અર્થશાસ્ત્રનો સૌથી પાયાનો નિયમ સરળ છે: ભાવ વધે એટલે માંગ ઘટે. સફરજન મોંઘાં થાય તો માણસ કેળાં ખાવા લાગે. પણ આ આખા ગણિતને ઊંધું વાળી દેતી એક અજીબ ચીજ છે, જેને ‘ગિફન ગૂડ’ કહેવાય છે. અહીં ભાવ વધે છે ત્યારે માણસ એ જ વસ્તુ વધારે ખરીદવા મજબૂર બને છે. આ કોઈ વૈભવી ચીજ નથી કે દેખાડો કરવા લોકો દોડે. આ સાવ તળિયાની, અત્યંત ગરીબ માણસની રોજીંદી મજબૂરી સાથે જોડાયેલી વસ્તુ છે.

આ વિચાર સ્કોટિશ અર્થશાસ્ત્રી રોબર્ટ ગિફનના અવલોકન પરથી આવ્યો. તેમણે જોયું કે ૧૯મી સદીમાં આયર્લેન્ડમાં બટાકાના ભાવ વધ્યા ત્યારે ગરીબોએ માંસ કે અન્ય ખોરાક છોડીને બટાકા વધારે ખાવાનું શરૂ કર્યું. અર્થશાસ્ત્રી આલ્ફ્રેડ માર્શલે પોતાની ચોપડીમાં આ વિરોધાભાસને ગિફનનું નામ આપ્યું. ગરીબ માણસનું બજેટ એટલું ચુસ્ત હોય છે કે સસ્તી જીવનજરૂરી ચીજ મોંઘી થાય ત્યારે તેની પાસે સારી ચીજો ખરીદવાના પૈસા જ બચતા નથી. પરિણામે, તે મોંઘી થયેલી સસ્તી ચીજથી જ પેટ ભરવા લાચાર બને છે.

આ વાત સમજવી કેમ જરૂરી છે? કારણ કે અમીરો માટે જે આંકડાશાસ્ત્ર છે, ગરીબો માટે તે જીવવાનો સંઘર્ષ છે. જ્યારે કોઈ ચીજ ગિફન ગૂડ બને છે, ત્યારે સામાન્ય બજારતંત્રના નિયમો તૂટી પડે છે. સરકાર કે બજાર જ્યારે ભાવ વધારાને માત્ર ‘માંગ ઘટશે’ એવા ચશ્માથી જુએ છે, ત્યારે તેઓ સૌથી છેવાડાના માણસની લાચારી જોવામાં થાપ ખાઈ જાય છે.

ધારો કે લંડન કે ટોરોન્ટોમાં નવો ગયેલો કોઈ ગુજરાતી વિદ્યાર્થી પાર્ટ-ટાઈમ નોકરી કરે છે. તેનું આખું અઠવાડિક ભોજન બે જ ચીજો પર નભે છે: સસ્તા ઈન્સ્ટન્ટ નૂડલ્સ અને ક્યારેક ખરીદાતું સારું પનીર. હવે જો નૂડલ્સના પેકેટનો ભાવ એક પાઉન્ડથી વધીને દોઢ પાઉન્ડ થઈ જાય, તો તેનું ગણિત ખોરવાઈ જશે. તે મોંઘું પનીર સાવ બંધ કરી દેશે. ભૂખ મટાડવા માટે તેની પાસે હવે એક જ રસ્તો બચે છે: પેલા મોંઘા થયેલા નૂડલ્સ જ પહેલાં કરતાં વધુ પેકેટ ખરીદીને ખાવા. ભાવ વધવા છતાં નૂડલ્સનો વપરાશ વધી ગયો.

ગરીબીનો પોતાનો એક ક્રૂર તર્ક છે, જ્યાં મોંઘી થયેલી લાચારી પણ વધુ માત્રામાં વેચાય છે.