જનરલ એડેપ્ટેશન સિન્ડ્રોમ

શરીર પાસે તણાવ સામે લડવાની એક નિશ્ચિત મર્યાદા હોય છે. જ્યારે કોઈ અણધારી આફત આવે ત્યારે આપણું મન અને શરીર ત્રણ તબક્કામાંથી પસાર થાય છે: ચેતવણી, સામનો અને થાક. આ ત્રિસ્તરીય પ્રક્રિયાને વૈદકીય ભાષામાં ‘જનરલ એડેપ્ટેશન સિન્ડ્રોમ’ કહે છે. હંગેરિયન-કેનેડિયન વૈજ્ઞાનિક હાન્સ સેલ્યેએ ૧૯૩૬માં ઉંદરો પર પ્રયોગો કરીને આ સિદ્ધાંત આપ્યો હતો. તેમણે જોયું કે મુસીબત ભલે ગમે તે પ્રકારની હોય, જીવ હંમેશાં એક જ રીતે પ્રતિક્રિયા આપે છે.

પહેલો તબક્કો છે એલાર્મ એટલે કે ચેતવણી. હૃદયના ધબકારા વધે છે અને લોહીમાં હોર્મોન્સ દોડવા માંડે છે. શરીર યુદ્ધ માટે તૈયાર થાય છે. બીજો તબક્કો છે પ્રતિકાર. જો મુસીબત લાંબી ચાલે તો શરીર તેની ટેવ પાડી લે છે અને સામાન્ય હોવાનો ડોળ કરે છે. માણસ અંદરથી સતત ઊર્જા બાળતો રહે છે, પણ બહારથી સ્થિર દેખાય છે. ત્રીજો તબક્કો સૌથી ખતરનાક છે જેને એક્ઝોશ્ચન કહે છે. જ્યારે બધો દારૂગોળો ખતમ થઈ જાય ત્યારે શરીર શરણાગતિ સ્વીકારી લે છે. રોગપ્રતિકારક શક્તિ તૂટી પડે છે અને બીમારીઓ ઘર કરી જાય છે.

આ વાત દલાલ સ્ટ્રીટના વેપારીઓને બહુ સારી રીતે લાગુ પડે છે. ધારો કે રાજકોટના ભાવેશભાઈએ શેરબજારમાં માર્જિન પર મોટો સટ્ટો રમ્યો છે. એક સવારે બજારમાં કડાકો બોલે છે. પહેલા દિવસે તેમને પરસેવો વળી જાય છે; આ અલાર્મ છે. પછીના બે મહિના બજાર નીચે જ રહે છે. ભાવેશભાઈ રોજ સ્ક્રીન સામે બેસીને ચા પીતા પીતા ખોટો આશાવાદ જાળવી રાખે છે કે ‘બધું સરખું થઈ જશે.’ આ પ્રતિકારનો તબક્કો છે. તેમને લાગે છે કે તેઓ પરિસ્થિતિ સંભાળી રહ્યા છે, પણ હકીકતમાં તેમનું બ્લડ પ્રેશર અંદરથી ઊકળી રહ્યું હોય છે.

છેવટે જ્યારે બ્રોકર એક દિવસ અલ્ટીમેટમ આપીને તમામ શેર વેચી મારે છે, ત્યારે ભાવેશભાઈ ઢળી પડે છે. આ ત્રીજો તબક્કો છે. શરીર અને મન બંને દેવાળિયું ફૂંકે છે. સમસ્યા તણાવ નથી, પણ એ તણાવ સામાન્ય બની ગયો છે તેવી ખોટી ભ્રમણા છે. જે તાણ તમને શરૂઆતમાં જાગ્રત રાખે છે, એ જ તાણ લાંબા ગાળે તમારું કાસળ કાઢી નાખે છે.

જે રબર વધારે પડતું ખેંચાય છે, તે પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં પાછું નથી આવતું; સીધું તૂટી જાય છે.