પસંદગીનું કુટુંબ

લોહીના સંબંધો કુદરત આપે છે. તેમાં તમારી કોઈ મંજૂરી હોતી નથી. કયા ઘરમાં જન્મવું અને કોના ડીએનએ વારસામાં મેળવવા, તે લોટરી છે. પણ પુખ્ત થયા પછી કોની સાથે જીવવું, કોના ખભા પર માથું મૂકીને રડવું અને કોને અડધી રાતે ફોન કરવો—તે તમારી સભાન પસંદગી છે. સમાજશાસ્ત્રમાં આને ‘ફેમિલી બાય ચોઇસ’ અથવા પસંદ કરેલું કુટુંબ કહે છે. આ એવા લોકોનું વર્તુળ છે જે વંશાવળીના ચોપડે નથી નોંધાયેલા, છતાં સાચા પરિવાર કરતાં વધુ સુરક્ષા અને હૂંફ આપે છે.

આ વિચાર આધુનિક શહેરીકરણ અને એકલતામાંથી પેદા થયો છે. અમેરિકન માનવશાસ્ત્રી કેથ વેસ્ટને ૧૯૯૧ના પોતાના સંશોધનમાં બતાવ્યું હતું કે જ્યારે પરંપરાગત પરિવારો વ્યક્તિને તરછોડી દે છે અથવા સમજી શકતા નથી, ત્યારે માણસ પોતાની રીતે નવું કુટુંબ રચે છે. આપણો સમાજ હજુ પણ કુળ અને જ્ઞાતિના ખોળિયામાં પુરાયેલો છે. ભારતીય પરિવારો અપેક્ષાઓથી લદાયેલા હોય છે. ત્યાં પ્રેમ ઘણીવાર શરતી હોય છે: ‘તું અમારી મરજી મુજબ જીવીશ તો તું અમારો.’ આ ગૂંગળામણ સામે પસંદગીનું કુટુંબ માનસિક આઝાદી આપે છે.

પરંપરાગત પરિવારમાં ફરજ પહેલી આવે છે, લાગણી પછી. પસંદગીના પરિવારમાં સમજણ પહેલી આવે છે. અહીં કોઈ વડીલ હોવાનો ખોટો દાવો નથી કરતું અને કોઈ પૂર્વજોની મિલકત માટે સંબંધ સાચવતું નથી. આ સંબંધ માત્ર આદર અને સહઅસ્તિત્વના પાયા પર ટકે છે. શહેરોમાં એકલા રહેતા લોકો માટે આ મોડેલ હવે લક્ઝરી નથી, જરૂરિયાત છે. અસલી પરિવાર એ નથી જે તમને જન્મ આપે છે, પણ એ છે જે તમારા અસ્તિત્વને ખુલ્લા દિલથી સ્વીકારે છે.

અમદાવાદના એક એપાર્ટમેન્ટનો દાખલો લો. ચોથા માળે રહેતા રમેશભાઈ નિવૃત્ત છે, દીકરો અમેરિકા સ્થાયી થયો છે. સામેના ફ્લેટમાં બે છોકરા આઈટી કંપનીમાં નોકરી કરે છે, જેમના વતન ઉત્તર ગુજરાતના ગામડામાં છે. તાવ આવે ત્યારે દવા લાવવાથી માંડીને દિવાળીએ સાથે મીઠાઈ વહેંચવા સુધી, આ પાડોશીઓ એકબીજાના લોહીના સગાં કરતાં વધુ નજીક છે. સોસાયટીની મીટિંગમાં લડતા લોકો વચ્ચે આ બે ફ્લેટ એક છત વગરનું સાચું ઘર બની ગયા છે. કોઈ કાનૂની દસ્તાવેજ નથી, છતાં આ જ તેમનું વાસ્તવિક કુટુંબ છે.

જે સંબંધો નસીબે થોપ્યા છે તેને સહન કરવા જરૂરી નથી; માણસ પોતાના સ્વજનો જાતે ચૂંટી શકે છે.