દુઃખ ભૂલવાની સહજ વૃત્તિ

માનવ મગજ એક અદભુત ફિલ્ટર છે. ઘટનાઓ યાદ રહે છે, પણ તેની સાથે જોડાયેલી તીવ્ર વેદના ધીમે ધીમે ઓગળી જાય છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયાને 'ફેડિંગ અફેક્ટ બાયસ' કહે છે. ખરાબ અનુભવની યાદ કાયમ રહે છે, પણ એ વખતે છાતીમાં જે ધ્રુજારી ઊઠી હતી તે સમય જતાં બુઠ્ઠી થઈ જાય છે. બીજી તરફ, સુખદ યાદો સાથે જોડાયેલો આનંદ વર્ષો પછી પણ પ્રમાણમાં તાજો રહે છે. મગજ આપણને જીવતા રાખવા માટે આ ચાલાકી કરે છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાનમાં લગભગ ૧૯૩૦ના દાયકામાં જે. એ. કેસન નામના સંશોધકે નોંધ્યો હતો. ત્યારપછી રિચાર્ડ વોકર અને અન્ય મનોવૈજ્ઞાનિકોએ આ વિષય પર ઊંડું સંશોધન કર્યું. તેમનો તારણ સ્પષ્ટ હતો. માણસ જો જૂના આઘાત અને અપમાનની મૂળ તીવ્રતા આખી જિંદગી વેઠતો રહે, તો તે ગાંડો થઈ જાય. કુદરતે આપણને આત્મરક્ષણ માટે માનસિક કવચ આપ્યું છે. નકારાત્મક લાગણીઓ ઝડપથી ધૂંધળી બને છે.

આ ગુણ વરદાન પણ છે અને જોખમ પણ. જોખમ એ છે કે જૂની ભૂલોનું સાચું દર્દ ભુલાઈ જતાં આપણે ફરીથી એ જ ખાડામાં પડીએ છીએ. શેરબજારનો કડાકો હોય કે ધંધાકીય ધોખો, સમય વીતતાં એનો ડંખ ઓછો થાય છે અને આપણે પાછા અતિશય આશાવાદી બની જઈએ છીએ.

અમદાવાદના માણેકચોકના એક કાપડના વેપારીનો દાખલો લો. ૨૦૧૯માં એક ઉધારી ન ચૂકવતા ગ્રાહકે તેમને લાખો રૂપિયાનો ચૂનો લગાવ્યો હતો. એ વખતે વેપારી રાતોની રાતો ઊંઘી શક્યા નહોતા. એમણે સોગંદ ખાધા હતા કે હવે કોઈને રોકડા વગર માલ નહીં આપવો. પણ ચાર વર્ષ પછી એ પીડાની ધાર બુઠ્ઠી થઈ ગઈ. માત્ર ચોપડાની ખોટ યાદ રહી, પેલો છાતીનો ભાર નહીં. પરિણામે, એ જ વેપારી આજે ફરી બીજા એક અજાણ્યા દલાલને લાખોનો માલ ઉધાર આપીને બેઠા છે.

મગજ ઘા રુઝાવી દે છે, પણ દુર્ભાગ્યે એ રુઝાયેલા ઘા જ આપણને ફરી મૂર્ખ બનવા માટે તૈયાર કરે છે.