વૈયક્તિક માન્યતાનો ભ્રમ

કોઈ અજાણ્યો માણસ તમને કહે કે બહારથી તમે બહુ મક્કમ દેખાવ છો પણ અંદરથી એકલા પડી ગયા છો. તમે ચમકી જશો. તમને લાગશે કે આ માણસ તમારા અંતરનો સાચો ભેદુ છે. આ જ જાળ છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને વૈયક્તિક માન્યતાનો ભ્રમ કહે છે. જ્યારે કોઈ સાવ સામાન્ય, અસ્પષ્ટ અને દરેક માણસને લાગુ પડે તેવું વાક્ય તમને પીરસવામાં આવે, ત્યારે મન તેને અંગત સત્ય માની લે છે.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક બર્ટ્રામ ફોરરે ૧૯૪૯માં પ્રયોગ કરીને સાબિત કર્યો હતો. તેમણે વિદ્યાર્થીઓને એક સરખી વ્યક્તિત્વ નોંધ પકડાવી દીધી. બધાને પૂછ્યું કે આ તમારા વિશે કેટલી સાચી છે? મોટાભાગના વિદ્યાર્થીઓએ તેને સો ટકા સાચી માની લીધી. માણસ પોતાની વિશેષતા શોધવા એટલો આતુર છે કે તે અરીસામાં પણ પોતાને જેવો જોવો છે તેવો જ ચહેરો કલ્પી લે છે. એ સામાન્ય વિધાનમાં પોતાનું ખાસ દર્દ ભરી દે છે.

આ ભ્રમ માત્ર જ્યોતિષ કે હાથ જોનારા સુધી સીમિત નથી. કોર્પોરેટ જગતના ફેન્સી પર્સનાલિટી ટેસ્ટથી માંડીને સોશિયલ મીડિયાના અલ્ગોરિધમ આના પર જ નભે છે. જ્યારે કોઈ એપ કહે છે કે તમે અંદરથી અત્યંત સંવેદનશીલ સર્જક છો, ત્યારે તમારો અહંકાર રાજી થઈ જાય છે. પરિણામ એ આવે છે કે તમે પોતાના વાસ્તવિક દોષ જોવાનું ચૂકી જાઓ છો અને ચતુરાઈથી ફેંકાયેલી જાળીમાં તમારું મુલ્યાંકન ગીરવે મૂકી દો છો.

મુંબઈની લોકલ ટ્રેનમાં ચડતા અશોકભાઈનો દાખલો લો. સાંજે થાકીને લોકલ પકડે ત્યારે સામે બેઠેલો અજાણ્યો મુસાફર બોલે કે તમે પરિવાર માટે બહુ ઘસાઈ છૂટ્યા પણ કોઈએ કદર ન કરી. અશોકભાઈ ગળગળા થઈ જાય છે. એમને લાગે છે કે આ કોઈ ત્રિકાળજ્ઞાની મળી ગયો. સત્ય એ છે કે બોરીવલી તરફ જતી લોકલના ડબ્બામાં બેઠેલા દરેક પચાસ વર્ષના પુરુષની આ જ વાર્તા છે. અશોકભાઈએ પોતાની સરેરાશ લાચારીને એક અલૌકિક અનુભવ માની લીધો.

દુનિયા તમને નથી ઓળખતી, એ માત્ર તમારા અહંકારનું માપ જાણે છે.