દોષનો દોષ

કોઈ માણસની દલીલ ખોટી છે, એટલે તેનો અંતિમ નિર્ણય પણ ખોટો જ હોવો જોઈએ? ના. આ વિચારવાની ભયાનક ભૂલ છે. તર્કશાસ્ત્રમાં આને 'આર્ગ્યુમેન્ટમ એડ લોજિકમ' કહે છે. સરળ ભાષામાં: નબળી દલીલનો અર્થ એવો ક્યારેય નથી થતો કે સાચું પરિણામ આપોઆપ જૂઠું બની ગયું. માણસ સાચું બોલતો હોય, પણ તેની પાસે સાબિતી આપવાની બુદ્ધિ ન હોય એવું બને.

આ કોઈ નવું સંશોધન નથી, ગ્રીક તર્કશાસ્ત્રના જમાનાની વાત છે. વિવાદોમાં આપણે સામા માણસની ભાષા કે દલીલની ખામી પકડી પાડીએ છીએ. પછી ખુશ થઈ જઈએ છીએ કે આપણે જીતી ગયા. સામાવાળાએ ખોટો તર્ક વાપર્યો, એટલે આપણે માની લીધું કે તેનો મૂળ મુદ્દો જ કચરો છે. આ વકીલાત હોઈ શકે, બૌદ્ધિક સત્ય નથી. ખરાબ ડ્રાઈવર પણ સાચા રસ્તે જઈ શકતો હોય છે.

આ માનસિક છટકું અહંકારી બુદ્ધિજીવીઓ માટે સૌથી મોટો ખાડો છે. તમે સામાવાળાની વ્યાકરણની ભૂલ પકડો કે તેના તર્કમાં કાણું પાડો, એટલે તમને લાગે છે કે સત્ય તમારા પક્ષે આવી ગયું. હકીકતમાં તમે ફક્ત એટલું જ સાબિત કર્યું કે પેલાને વાત રજૂ કરતા નથી આવડતી. હકીકત ક્યારેય વક્તાની વક્તૃત્વકળાની ગુલામ હોતી નથી.

ધારો કે દિનેશભાઈ બેંકમાંથી પચાસ લાખની હોમ લોન લે છે. સાથે બેંકવાળો દસ લાખનો ટર્મ ઇન્શ્યોરન્સ પધરાવવા માંગે છે. એજન્ટ ગમાર જેવી દલીલ કરે છે: "સાહેબ, વીમો લઈ લો, અમારા મેનેજરના સાળાએ લીધો હતો ને એના ઘરમાં લક્ષ્મી આવી ગઈ!" આ દલીલ તદ્દન હાસ્યાસ્પદ અને લૉજિક વગરની છે. દિનેશભાઈ હસીને દલીલ ઉડાવી દે છે અને વીમો નકારવાની જીદ પકડે છે. પરિણામ? દલીલ વાહિયાત હતી, પણ લોન સાથે વીમો લેવાની સલાહ એકદમ સાચી હતી. એજન્ટ મૂર્ખ હતો, નિર્ણય નહીં.

તાર્કિક દોષ પકડવો સહેલો છે, પણ બીજાની કાચી દલીલના આધારે વાસ્તવિકતાને નકારી દેવી એ એનાથીય મોટી મૂર્ખામી છે. સત્ય હંમેશાં હોશિયાર દલીલોની રાહ જોઈને બેસતું નથી.

નબળા વકીલનો અર્થ એ નથી કે કેસ જૂઠો છે; જીત તર્કની નહીં, વાસ્તવિકતાની થાય છે.