Map of the Mind · મૂળ આવૃત્તિ · કુલ ૩૦૭ પ્રકરણ · ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ · પાનું ૧ / ૭
વિચાર સારો છે કે ખરાબ, તે જોવાની તસ્દી કોઈ લેતું નથી. વિચાર રજૂ કોણે કર્યો, બધો ખેલ એનો છે. જ્યારે કોઈ યોજના કે દરખાસ્તને તેની પોતાની ગુણવત્તા પર નહીં, પણ તે લાવનાર વ્યક્તિના ભૂતકાળના દબદબા કે વજન પરથી માપવામાં આવે, ત્યારે ‘ચેમ્પિયન બાયસ’…
તમારી વ્યવસ્થા કેટલી મજબૂત છે તે શાંતિના દિવસોમાં ક્યારેય ખબર પડતી નથી. સાચી કસોટી ત્યારે થાય જ્યારે વગર નોટિસે કોઈ મુખ્ય સ્ક્રૂ ઢીલો થઈ જાય. નેટફ્લિક્સના એન્જિનિયરોએ ૨૦૧૧માં એક વિચિત્ર સોફ્ટવેર બનાવ્યું. નામ રાખ્યું કેઓસ મંકી.
તમે જેવા છો તેવા જ રહીને દરેક લડાઈ જીતી શકાતી નથી. સામાન્ય માણસ પાસે ડર, સંકોચ અને ભૂતકાળના પૂર્વગ્રહોનો મોટો કાફલો હોય છે. જ્યારે જીવનમાં મોટી તક આવે ત્યારે આ કાયમી ઓળખ નડી જાય છે. પાત્ર સર્જન એટલે પોતાના માટે એક નવો અલ્ટર-ઇગો ઊભો કરવો.
વાતો કરવી સહેલી છે. સાચું સમજવું અઘરું છે. દુનિયામાં બે પ્રકારનું જ્ઞાન હોય છે: અસલ જ્ઞાન અને ડ્રાઈવરનું જ્ઞાન. અસલ જ્ઞાન એ લોકો પાસે હોય છે જેમણે વર્ષો સુધી લોહી-પરસેવો વહાવ્યો છે, ભૂલો કરી છે અને ઊંડાણપૂર્વક શીખ્યા છે.
તમારી આંખો કેમેરો નથી. મગજ માત્ર બહારની તસવીર ક્લિક કરતું નથી. તે પોતાના પૂર્વગ્રહ ઉમેરે છે. ઈ.સ. ૧૯૯૫માં એમઆઈટીના પ્રોફેસર એડવર્ડ એડલસને એક પ્રખ્યાત ચિત્ર બનાવ્યું. ચેકર્સની રમતનું પાટિયું હતું. કાળા અને સફેદ ચોકઠાં.
જો નાટકના પહેલા અંકમાં દીવાલ પર બંદૂક લટકાવી હોય, તો બીજા કે ત્રીજા અંકમાં એ બંદૂકમાંથી ગોળી છૂટવી જ જોઈએ. જો ગોળી નથી ચલાવવી, તો બંદૂક લટકાવવાનો કોઈ હક નથી. આ કોઈ સૈન્ય સિદ્ધાંત નથી, પણ રશિયન નાટ્યકાર એન્ટન ચેખોવનો ઘડી કાઢેલો અફર નિયમ છે.
ઈંડામાંથી હમણાં જ બહાર નીકળેલા મરઘીના બચ્ચાં નર છે કે માદા, તે નક્કી કરવું વિજ્ઞાન કરતાં જાદુ જેવું લાગે છે. આ બચ્ચાંઓમાં બાહ્ય તફાવત લગભગ અદ્રશ્ય હોય છે. છતાં જાપાનના નિષ્ણાતો સેકન્ડના દસમા ભાગમાં જોઈને ચોક્કસ કહી દેતા કે આ નર છે કે માદા.
એક મરઘી દરરોજ સવારે ખેડૂતને જુએ છે. ખેડૂત આવે છે, વાટકી ભરીને દાણા નાખે છે અને પ્રેમથી પીઠ થાબડે છે. પહેલા દિવસે મરઘી સાવધ હતી. સોમા દિવસે તેનો ભરોસો મજબૂત બન્યો.
જો તમે કોઈ પ્રાણીસંગ્રહાલયના ચિમ્પાન્ઝી સામે ત્રણ કેળાં મૂકો—દરેક પર દુનિયાના વિકાસ વિશેનો એક વિકલ્પ લખ્યો હોય—તો એ વાંદરો આંખો મીંચીને અંદાજે તેત્રીસ ટકા સાચા જવાબો પસંદ કરી લેશે.
આ કોઈ જાણીતો વૈજ્ઞાનિક નિયમ કે માનસશાસ્ત્રનો પ્રસ્થાપિત સિદ્ધાંત નથી. આ શબ્દ કદાચ કોઈ સમકાલીન લેખ, કેસ સ્ટડી અથવા કાલ્પનિક પાત્ર પરથી અનૌપચારિક રીતે વપરાયો છે. તેનો ચોક્કસ ઉદ્ભવ ક્યાંથી થયો તે કળવું મુશ્કેલ છે.
તમે શું ખરીદો છો કે કયો રસ્તો પસંદ કરો છો, એ નિર્ણય તમારો પોતાનો છે એવો તમને વહેમ છે. માણસ સ્વતંત્ર ઇચ્છાશક્તિનો દાવો કરે છે, પણ વાસ્તવમાં તે આસપાસ ગોઠવાયેલા વિકલ્પોનો ગુલામ છે.
માણસ નિર્ણયો લેતી વખતે જેટલો તર્ક વાપરે છે, તેના કરતાં બમણો તર્ક પોતાના લીધેલા નિર્ણયને સાચો સાબિત કરવામાં વાપરે છે.
મન એક જિદ્દી ઘોડો છે. એક વાર ખોટી દિશામાં દોડવા માંડે પછી ખાડામાં જઈને જ અટકે છે. મનોવિજ્ઞાનની ભાષા બાજુ પર મૂકો. સીધી વાત એ છે કે માણસ જ્યારે કોઈ નકારાત્મક લાગણી પકડે છે, ત્યારે તે એમાં ડૂબતો જ જાય છે.
તમે કોણ છો તેની તમને પાકી ખબર છે? જો જવાબ હા હોય, તો તમે કોઈ મોટી સભ્યતાના યુદ્ધ તરફ આગળ વધી રહ્યા છો. જો તમને ખબર નથી કે તમે ખરેખર કોણ છો, તો તમે રોજિંદા કલ્ચર વૉરમાં અટવાયેલા રહેશો. આ છે ચોર-ફાર્ન નિયમ.
વેપાર કે વાટાઘાટમાં માણસ ઘણીવાર સામાવાળાને માત્ર એક આંકડો સમજે છે. ખરીદનાર માટે દુકાનદાર માત્ર માલ વેચનાર છે, અને વેચનાર માટે ગ્રાહક માત્ર પૈસા આપનાર ખિસ્સું.
નવું છે એટલે શ્રેષ્ઠ જ છે અને જૂનું છે એટલે નકામું જ હશે—આ આધુનિક માણસનો સૌથી મોટો વહેમ છે. આપણે માની લઈએ છીએ કે ભૂતકાળના લોકો આપણી સરખામણીમાં ઓછા બુદ્ધિશાળી હતા, કારણ કે એમની પાસે સ્માર્ટફોન નહોતો કે મોર્ડન મેડિસિન નહોતી.
કોઈ એક વિચાર કે સિદ્ધાંત નથી, પણ આ એક સીધો-સાદો દસ્તાવેજી વ્યવહાર છે. અમેરિકન ગુપ્તચર સંસ્થા સીઆઈએના ઇતિહાસમાં ‘ગ્રાફિક રજિસ્ટર’ એ અસલ તસવીરો, નકશાઓ અને વિઝ્યુઅલ પુરાવાઓનો એક વિશાળ કેન્દ્રીય સંગ્રહ હતો.
કેટલીક મુશ્કેલીઓ સ્પષ્ટ હોય છે. નળ ટપકે છે તો પ્લમ્બર બોલાવો. બિલ ભરવાનું બાકી છે તો પૈસા ચૂકવો. પણ જિંદગીના સૌથી મોટા પ્રશ્નો આવા સીધા નથી હોતા. આ ખ્યાલ આર્નોડ શેવેલિયરે આપ્યો છે.
તમે ઝડપ વધારો છો સમય બચાવવા માટે, પણ દિવસના અંતે સમય ઘટતો જ જાય છે. આ કોઈ માનસિક ભ્રમ નથી, આધુનિક દુનિયાનું એક ક્રૂર ચક્ર છે. જર્મન સમાજશાસ્ત્રી હાર્ટમુટ રોઝાએ આ પ્રક્રિયાને બહુ બારીકાઈથી સમજાવી છે.
તમે શું જાણો છો એના કરતાં તમે શું નથી જાણતા, એ જાણવું વધારે કિંમતી છે. આ વિચાર બહુ સીધો છે. દરેક માણસ પાસે એક ચોક્કસ દાયરો હોય છે. અનુભવ, અભ્યાસ અને કુદરતી આવડતથી બનેલું એક અદૃશ્ય કુંડાળું.
તમે જ્યાંથી દોડવાનું શરૂ કરો છો, ફરી ત્યાં જ આવીને ઊભા રહી જાઓ તેને ચક્રીય તર્કદોષ કહેવાય. આ એક એવી દલીલ છે જેમાં પરિણામ પોતે જ પોતાનો પુરાવો બની બેસે છે.
કોર્પોરેટ જગતમાં ટ્રેનિંગ પાછળ કરોડો રૂપિયા વેડફાય છે. કર્મચારીઓને હોટલમાં બેસાડી પીપીટી બતાવાય, સમોસા ખવડાવાય અને પછી બધા ભૂલી જાય. તાલીમ ખરેખર કામ કરી ગઈ કે માત્ર નાટક હતું?
જ્યારે માણસ કોઈ મોટી મૂંઝવણમાં ફસાય છે, ત્યારે તેને મફત સલાહ આપવા આખી દુનિયા દોડી આવે છે. બધા પાસે તમારું ભવિષ્ય નક્કી કરવાનો નુસખો તૈયાર હોય છે. 'ક્લિયરનેસ કમિટી' આ આખી ઘેટાશાહી સલાહબાજીને માથે ઊંધી પછાડે છે.
ડૉક્ટરની કેબિનમાં સ્વસ્થ માણસો નથી આવતા. ત્યાં માત્ર બીમાર, પીડાતા કે ગંભીર દર્દીઓ જ પગ મૂકે છે. આખો દિવસ રોગગ્રસ્ત ચહેરાઓ જોઈને ડૉક્ટર ધીમે ધીમે એવું માની બેસે છે કે આખી દુનિયા આવી જ લાચાર અને સડેલી છે.
અસાધારણ આવડત હોય, જબરદસ્ત લોકપ્રિયતા હોય, છતાં પરિણામ સાવ મામૂલી આવે. આ વિરોધાભાસને રાજકીય વિશ્લેષકો ક્લિન્ટન પેરાડોક્સ કહે છે. અમેરિકન પ્રમુખ બિલ ક્લિન્ટનના શાસનકાળ પરથી આ શબ્દ આવ્યો. ક્લિન્ટન પાસે લોકોનાં દિલ જીતવાની ગજબની કળા હતી.
કોઈ પણ કામ પૂરું કરાવવા માટે જ્યારે હુકમ કરવો પડે ત્યારે સત્તાનું સંઘર્ષ શરૂ થાય છે. સામેવાળો વ્યક્તિ, ખાસ કરીને બાળક, પોતાની સ્વાયત્તતા બચાવવા માટે જિદ્દ પકડે છે. તમે અવાજ મોટો કરો એટલે સામે પ્રતિકાર વધે.
આપણે માની લઈએ છીએ કે જે વ્યક્તિ આપણી સૌથી નજીક છે, તે આપણું મન વગર બોલ્યે વાંચી લે છે. આ ઘમંડ જ મોટા વિવાદોનું મૂળ છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ વલણને 'ક્લોઝનેસ-કમ્યુનિકેશન બાયસ' કહે છે.
અર્થશાસ્ત્રના ચોપડા બહુ વિચિત્ર છે. ત્યાં કુદરતનું કોઈ મૂલ્ય નથી, પણ કચરાનો હિસાબ છે. જો તમે તડકામાં દોરી બાંધીને કપડાં સૂકવો, તો જીડીપીમાં શૂન્ય ઉમેરો થાય છે. દેશની અર્થવ્યવસ્થાને લાગે છે કે કશું બન્યું જ નથી.
અર્થશાસ્ત્રમાં ચીજોના ભાગ પાડવાની એક જૂની રીત છે. હવા બધા માટે મફત છે, જ્યારે બજારનું સફરજન ખરીદો તો જ તમારું બને. પણ આ બેની વચ્ચે એક વિચિત્ર વર્ગ આવે છે, જેને ‘ક્લબ ગુડ્સ’ કહે છે.
કેમેરો ઘટના તરફ ફરે છે, અને સત્તાના નિર્ણયો બદલાઈ જાય છે. આ સીધો ખેલ છે. ચોવીસ કલાક ચાલતી લાઈવ ન્યૂઝ ચેનલો જ્યારે કોઈ એક જ મુદ્દા પર સતત કેમેરા તાકી રાખે, ત્યારે શાસકો કે સંચાલકોને તાત્કાલિક, અવિચારી પગલાં લેવા મજબૂર થવું પડે છે.
બીજાને સલાહ આપવી એ મફતનો ધંધો છે, પણ એનું પરિણામ અણધાર્યું રોકડું આવે છે. જ્યારે તમે કોઈને માર્ગદર્શન આપો છો, ત્યારે ખરેખર તો તમે ખુદને શીખવી રહ્યા હો છો. મનોવિજ્ઞાનમાં આ ઘટનાને 'કોચ ઇફેક્ટ' કહે છે.
સીધો રસ્તો હંમેશાં શ્રેષ્ઠ હોતો નથી. રોબોટિક્સ વિજ્ઞાનમાં એક મજાનો નિયમ છે: જો અંધારા ઓરડામાં મશીનને એક છેડેથી બીજા છેડે જવું હોય, તો તે વચ્ચેના ખુલ્લા મેદાનમાંથી સીધું દોડવાને બદલે દીવાલની નજીકથી પસાર થશે.
મધ્યકાલીન યુરોપમાં એક લોકપ્રિય કલ્પના હતી. એક એવો કાલ્પનિક દેશ જ્યાં નદીઓમાં દૂધ અને શરાબ વહે છે, આકાશમાંથી તૈયાર શેકેલા પંખીઓ મોંમાં આવીને પડે છે અને કોઈએ તસુભાર પણ કામ કરવું પડતું નથી. આ કાલ્પનિક પ્રદેશનું નામ હતું 'કોકેઇન' (Cockaigne).
અવાજના મહાસાગરમાંથી મન પોતાને ગમતું ટીપું તારવી લે છે. આ માનવીય મગજની અજાયબી છે. સેંકડો લોકો એકસાથે બોલતા હોય, વાસણો અથડાતાં હોય અને સંગીત વાગતું હોય, છતાં તમે સામેવાળાનો ધીમો અવાજ સાંભળી શકો છો.
માણસ એક જ ચહેરે આખી જિંદગી જીવી શકતો નથી. ભાષાનું પણ આવું જ છે. તમે બોસ સામે જે લહેકામાં વાત કરો છો, તે જ લહેકામાં ઘરમાં વહુ સાથે વાત કરી શકાતી નથી.
આપણું મગજ આપમેળે નકારાત્મક બાબતો તરફ ખેંચાય છે. ભીડમાં હસતા દસ ચહેરા હોય તોય નજર પેલા એક ગુસ્સાવાળા મોં પર જ અટકે છે. આ કોઈ સ્વભાવની ખામી નથી, ઉત્ક્રાંતિએ આપેલો પૂર્વગ્રહ છે. આ જાળમાંથી બહાર નીકળવાનો રસ્તો એટલે કોગ્નિટિવ બાયસ મોડિફિકેશન.
મગજ ઘણીવાર વાસ્તવિકતાનો અરીસો નથી હોતું, પણ મેળામાં મૂકેલો વાંકોચૂંકો કાચ હોય છે. વસ્તુ જેવી છે તેવી દેખાવાને બદલે ચહેરો વિકૃત થઈને દેખાય છે. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આને કોગ્નિટિવ ડિસ્ટોર્શન કહે છે.
વાસ્તવિક દુનિયા કોઈ શાળાનું પાઠ્યપુસ્તક નથી. ચોપડીમાં એક સવાલનો એક જ સાચો જવાબ હોય છે. જિંદગીમાં એવું નથી બનતું. પરિસ્થિતિ બદલાય ત્યારે જૂના નિયમો નકામા સાબિત થાય છે.
માનવ મગજ અસીમ નથી. વિચારવાની અને માહિતી પચાવવાની આપણી ક્ષમતાની એક ચોક્કસ હદ હોય છે. જેને વિજ્ઞાન 'વર્કિંગ મેમરી' કહે છે, તે આપણા ટેબલ જેવી છે. ટેબલ પર એક સાથે ચાર ફાઇલ મુકાય ત્યાં સુધી બધું બરાબર ચાલે.
મગજ ઊર્જા બચાવવા માટે સર્જાયેલું અંગ છે, સત્ય શોધવા માટે નહીં. જેમ કોઈ લોભી માણસ ખિસ્સામાંથી રૂપિયો કાઢતાં ખચકાય, તેમ આપણું ભેજું ઊંડો વિચાર કરતાં અચકાય છે. વૈજ્ઞાનિક પરિભાષામાં આને કોગ્નિટિવ માઇઝરલીનેસ કહેવાય.
આજના માણસનું મગજ એક ઉતાવળિયું પતંગિયું બની ગયું છે. તેને દરેક વાતનો નિચોડ દસ સેકન્ડની રીલમાં જોઈએ છે. જ્ઞાનાત્મક ધીરજ એટલે અટપટા, લાંબા અને તરત ન સમજાય તેવા વિચારો સાથે મગજને શાંત રાખીને બેસાડી રાખવાની ક્ષમતા.
ખિસ્સા ખાલી હોય ત્યારે માણસ ગરીબ ગણાય છે. પણ મગજ ખાલી હોય ત્યારે? એનાથી પણ ખરાબ હાલત ત્યારે થાય જ્યારે મગજ પાસે વિચારવાની ઊર્જા જ ન બચે. આ સ્થિતિને અંગ્રેજીમાં 'કોગ્નિટિવ પોવર્ટી' એટલે કે જ્ઞાનાત્મક ગરીબી કહે છે.
ઘટના ક્યારેય તમને દુઃખી કરતી નથી. ઘટના વિશેનો તમારો અર્થ તમને ચૂંથે છે. એક જ ફોટોગ્રાફ સુંદર લાગે કે ભયાનક, એ નક્કી કરે છે તેની ફ્રેમ. મનોવિજ્ઞાનમાં આને કોગ્નિટિવ રિફ્રેમિંગ કહે છે.
શરીરને વાયરસથી બચાવવા માટે રસી અપાય છે. રસી એટલે શું? નબળો પાડેલો રોગચાળો. લોહીમાં એ થોડો દાખલ થાય એટલે શરીર પોતાની રોગપ્રતિકારક શક્તિ તૈયાર કરી લે છે. પછી અસલી ખતરનાક વાયરસ સામે આવે ત્યારે શરીર છેતરાતું નથી.
લગ્ન પહેલાં સાથે રહીને એકબીજાને ચકાસી લઈએ તો ભવિષ્યમાં ડિવોર્સ થવાની શક્યતા ઘટી જાય, એવો પશ્ચિમી તર્ક બહુ લોકપ્રિય છે. પણ સમાજશાસ્ત્રના આંકડા સાવ ઊલટી હકીકત બતાવે છે.
માણસ એકલો હોય ત્યારે ચોરી કરતાં ખચકાય છે. અંતરાત્મા નડે છે. પકડાઈ જવાનો ડર રહે છે. પણ જો પાપમાં કોઈ ભાગીદાર મળી જાય, તો નૈતિકતાનો ભાર અડધો થઈ જાય છે.
કોઈ એક માણસ ભૂલી જાય તો એ વ્યક્તિગત વિસ્મૃતિ છે. આખો સમાજ એક જ ભૂતકાળને એકસરખી રીતે સાચવી રાખે, એ સામૂહિક સ્મૃતિ છે. આ માત્ર ઇતિહાસ નથી. આ એક જીવંત મનોવૈજ્ઞાનિક વારસો છે, જે આખી પેઢીના નિર્ણયો નક્કી કરે છે.
નવી વ્યવસ્થા જ્યારે જન્મે છે ત્યારે અંધારામાં તીર મારવા જેવું હોય છે. તેના લાંબા ગાળાના પરિણામો કોઈને ખબર નથી હોતા. જ્યારે તેના ખરા પરિણામો સામે આવે છે, ત્યારે તેને બદલવાનો કે રોકવાનો સમય વીતી ચૂક્યો હોય છે. આને કહેવાય કોલિંગ્રિજ દ્વિધા.
કોઈ માણસ જીવતો પાછો આવે, પણ દુનિયા તેને સ્વીકારવાની ના પાડી દે. તેને કહેવાય કર્નલ શેબેર સિન્ડ્રોમ. ફ્રેન્ચ લેખક ઓનોરે દ બાલ્ઝાકની ૧૮૩૨ની પ્રખ્યાત નવલકથા 'કર્નલ શેબેર' પરથી આ રૂપક આવ્યું છે.
તડકો હોય કે છાંયડો, લાલ સફરજન લાલ જ દેખાય છે. ભૌતિકશાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ આ શક્ય નથી. બપોરના આકરા સૂર્યપ્રકાશમાં પદાર્થ પરથી પરાવર્તિત થતી પ્રકાશની તરંગલંબાઈ જુદી હોય છે અને સાંજના ગુલાબી કે પીળા અજવાળામાં તદ્દન જુદી.