સમયનો અહંકાર

નવું છે એટલે શ્રેષ્ઠ જ છે અને જૂનું છે એટલે નકામું જ હશે—આ આધુનિક માણસનો સૌથી મોટો વહેમ છે. આપણે માની લઈએ છીએ કે ભૂતકાળના લોકો આપણી સરખામણીમાં ઓછા બુદ્ધિશાળી હતા, કારણ કે એમની પાસે સ્માર્ટફોન નહોતો કે મોર્ડન મેડિસિન નહોતી. માત્ર કેલેન્ડર બદલાયું હોવાથી વિચાર શ્રેષ્ઠ બની જતો નથી. આ ભ્રમને 'ક્રોનોલોજિકલ સ્નોબરી' કહેવાય છે. આપણો વર્તમાન સમય એકમાત્ર માપદંડ બની જાય ત્યારે મગજ જૂના સત્યોને કચરો ગણીને ફેંકી દે છે.

આ વિચાર જાણીતા બ્રિટિશ લેખક સી. એસ. લુઇસ અને ઓવેન બારફિલ્ડે આપ્યો હતો. લુઇસે પોતાની ૧૯૫૫ની આત્મકથા 'સરપ્રાઇઝ્ડ બાય જોય'માં આ શબ્દપ્રયોગ કર્યો હતો. એમણે પૂછ્યું હતું કે, કોઈ વિચાર ગઈકાલનો છે એટલા માત્રથી એ જૂનવાણી કે ખોટો કેવી રીતે થઈ જાય? માનવજાત ટેક્નોલોજીમાં આગળ વધી હોઈ શકે, પણ માનવ મન અને નૈતિકતાની બુનિયાદ એ જ રહી છે.

આ અહંકાર નુકસાન ત્યારે કરે છે જ્યારે આપણે સદીઓથી ચાલ્યા આવતા વ્યવહારુ નિયમોને રાતોરાત ફગાવી દઈએ છીએ. નવો ફેશન ટ્રેન્ડ, નવું મેનેજમેન્ટ પુસ્તક કે સોશિયલ મીડિયાનો નવો શબ્દ આપણને એકદમ ક્રાંતિકારી લાગે છે. આપણે એ ભૂલી જઈએ છીએ કે કેટલીક વાતો હજારો વર્ષોની કસોટીમાંથી પસાર થઈને ટકી રહી છે. જે ટકે છે, એમાં કશુંક સાચું હોય છે.

અમદાવાદના માણેકચોકમાં પેઢીઓ જૂની કાપડની પેઢી સંભાળતા કાંતિલાલનો એમબીએ ભણેલો દીકરો જુઓ. એણે ગાદી પર બેસતાં જ પિતાની જૂની રોકડ મેળ, ઉઘરાણીની આંખની શરમ અને ગ્રાહક સાથેના સીધા સંબંધોને 'આઉટડેટેડ' ગણાવી હસી કાઢ્યા. એણે બધું જ સોફ્ટવેર અને ડિસ્કાઉન્ટ કેમ્પેઇન પર શિફ્ટ કર્યું. બે વર્ષમાં સંબંધો તૂટી ગયા, ઉઘરાણી અટકી ગઈ અને નફો ગાયબ થઈ ગયો. જે શાણપણ બાપ-દાદાએ બજારની ખાટી-મીઠી જોઈને મેળવ્યું હતું, તેને દીકરાએ માત્ર જૂનું હોવાને લીધે નકામું માની લીધું હતું.

કેલેન્ડરની તારીખ આગળ વધે એટલે માણસની અક્કલ વધી જતી નથી.