ક્લિનિશિયનનો ભ્રમ

ડૉક્ટરની કેબિનમાં સ્વસ્થ માણસો નથી આવતા. ત્યાં માત્ર બીમાર, પીડાતા કે ગંભીર દર્દીઓ જ પગ મૂકે છે. આખો દિવસ રોગગ્રસ્ત ચહેરાઓ જોઈને ડૉક્ટર ધીમે ધીમે એવું માની બેસે છે કે આખી દુનિયા આવી જ લાચાર અને સડેલી છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ ભૂલને ‘ક્લિનિશિયન્સ ઇલ્યુઝન’ કહે છે. ૧૯૮૪માં પેટ્રિશિયા અને જેકબ કોહેન નામના સંશોધકોએ આ ખ્યાલ આપ્યો હતો. જ્યારે કોઈ નિષ્ણાત પોતાના નાના, મુશ્કેલ નમૂના પરથી સમગ્ર સમાજ વિશે મોટો અભિપ્રાય બાંધી લે, ત્યારે આ ભ્રમ જન્મે છે.

આ કોઈ સામાન્ય ભૂલ નથી, એક વ્યવસાયિક અંધાપો છે. સાયકિયાટ્રિસ્ટ માને છે કે માનસિક બીમારી ક્યારેય મટતી જ નથી. કેમ? કારણ કે જે સાજા થઈ ગયા, એ ક્યારેય ફરી કન્સલ્ટિંગ રૂમમાં દેખાતા નથી. પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર માને છે કે દરેક માણસ ચોર છે, કારણ કે એનો આખો દિવસ ગુનેગારો વચ્ચે વીતે છે. છૂટાછેડાના વકીલને લાગે છે કે બધાં જ લગ્નો તકલાદી છે. તમે દિવસમાં આઠ કલાક જે કચરો સાફ કરો છો, એ જ તમારું વિશ્વ બની જાય છે.

આનું સૌથી વિકૃત સ્વરૂપ ભારતના એજ્યુકેશન માર્કેટમાં દેખાય છે. કોટા કે અમદાવાદના નવરંગપુરામાં ચાલતા બોર્ડ અને નીટના પ્રખ્યાત ટ્યુશન ક્લાસીસના શિક્ષકોને જુઓ. એમની સામે બેઠેલા ૫૦૦ વિદ્યાર્થીઓમાંથી ૨૦૦ ગણિતમાં અટવાયેલા છે અને ડિપ્રેશનમાં છે. શિક્ષક વાલીઓની મીટિંગ બોલાવીને ભાષણ ફટકારે છે: ‘આખી નવી પેઢી બગડી ગઈ છે! કોઈને વાંચવું નથી, બધા મોબાઇલમાં પતી ગયા છે.’ ક્લાસરૂમનો એ માસ્ટર ભૂલી જાય છે કે હજારો એવા છોકરાઓ પણ છે જે શાંતિથી ઘેર બેસીને જાતે ભણે છે અને ટોપ કરે છે.

આ ભ્રમ જોખમી એટલા માટે છે કારણ કે એ વાસ્તવિકતાનો ખોટો નકશો બનાવે છે. જે લોકો માત્ર સમસ્યાઓ ઉકેલવાનો ધંધો કરે છે, તેઓ સામાન્ય જનજીવનની સહજ ક્ષમતાને ભૂલી જાય છે. પરિણામે ખોટો ડર ફેલાય છે, ખોટી દવાઓ વેચાય છે અને જરૂર વગરના કડક નિયમો લાદવામાં આવે છે. તમારી નજર સામે જે ખરાબ છે, એ જ આખી વાસ્તવિકતા નથી.

હોસ્પિટલના આઈસીયુમાં બેસીને કોઈએ આખા શહેરના આરોગ્યનો અંદાજ ન કઢાય.