ક્લિન્ટન પેરાડોક્સ

અસાધારણ આવડત હોય, જબરદસ્ત લોકપ્રિયતા હોય, છતાં પરિણામ સાવ મામૂલી આવે. આ વિરોધાભાસને રાજકીય વિશ્લેષકો ક્લિન્ટન પેરાડોક્સ કહે છે. અમેરિકન પ્રમુખ બિલ ક્લિન્ટનના શાસનકાળ પરથી આ શબ્દ આવ્યો. ક્લિન્ટન પાસે લોકોનાં દિલ જીતવાની ગજબની કળા હતી. ભાષણ આપે એટલે આખું ટોળું મોહી પડે. પણ જ્યારે આઠ વર્ષના શાસન પછી હિસાબ મંડાયો, ત્યારે મોટા માળખાકીય ફેરફારો નજીવા હતા. બંને પક્ષોને ખુશ રાખવાની લાલચમાં મૂળ સમસ્યાઓ ઠેરની ઠેર રહી ગઈ.

આ વિચાર અમેરિકન રાજકીય પત્રકારત્વમાં ૨૦૦૧ની આસપાસ રોબર્ટ કુટનર જેવા લેખકોએ ચર્ચ્યો હતો. આ કોઈ મનોવૈજ્ઞાનિક લેબનો પ્રયોગ નથી, જાહેર જીવનનું કડવું સત્ય છે. એક નેતા જે અત્યંત બાહોશ છે, સર્વસંમતિ સાધવામાં માહેર છે, તે જ નેતા ક્યારેક કોઈ મોટું ઐતિહાસિક પરિવર્તન લાવી શકતો નથી. કારણ સ્પષ્ટ છે: બધાને રાજી રાખવાની જીદ ક્યારેય કોઈ ક્રાંતિ સર્જી શકતી નથી. સત્તા બચાવવાની કુશળતા અને સમાજ બદલવાની હિંમત વચ્ચે જમીન-આસમાનનો ફરક છે.

આ પેરાડોક્સ વ્યવસ્થાના દરેક ખૂણે જોવા મળે છે. જ્યારે કોઈ સંસ્થા કે વહીવટીતંત્ર કાયમી સમાધાન શોધવાને બદલે માત્ર તત્કાળ તાળીઓ મેળવવામાં લાગી જાય, ત્યારે આ સ્થિતિ જન્મે છે. તમે ડાબે અને જમણે બંને તરફ એકસાથે દોડવાની કોશિશ કરો છો. પરિણામે તમે વચ્ચે જ ઊભા રહી જાઓ છો. સંઘર્ષ ટાળવાની કુનેહ અંતે તો નિષ્ક્રિયતામાં પરિણમે છે. મોટો અવાજ અને ચમકદાર છાપ હંમેશાં મોટાં પરિણામો આપતાં નથી.

આપણા શહેરોનો ટ્રાફિક જુઓ. મ્યુનિસિપલ કમિશનર બહુ લોકપ્રિય છે. અખબારોમાં રોજ એમની તસવીરો છપાય છે. તેઓ રસ્તા પર ઊતરીને ટ્રાફિકના નિયમો તોડનારાઓને ગુલાબનું ફૂલ આપે છે. લોકો વાહ-વાહ કરે છે. ક્યારેક બે દિવસ માટે દબાણો હટાવવાનું નાટક થાય, તો ક્યારેક સિગ્નલ પર રંગબેરંગી લાઇટો નંખાય. પણ શહેરને જરૂર છે આકરા ફ્લાયઓવરની, જાહેર પરિવહનની અને ગેરકાયદે પાર્કિંગ પર ભારે દંડની. આ કામમાં વેપારીઓ અને પક્ષના નેતાઓ નારાજ થાય. એટલે સાહેબ સસ્તી લોકપ્રિયતાવાળા પ્રયોગો ચાલુ રાખે છે. પરિણામ? પાંચ વર્ષ પછી પણ ચાર રસ્તે કલાકોનો જામ જ મળે છે.

જે માણસ બધાનો પ્રિય થવા નીકળે છે, તે ઇતિહાસમાં માત્ર એક લોકપ્રિય નિષ્ફળતા બનીને રહી જાય છે.