આંખો મીંચી જવાની યુક્તિ

કોઈ પણ કામ પૂરું કરાવવા માટે જ્યારે હુકમ કરવો પડે ત્યારે સત્તાનું સંઘર્ષ શરૂ થાય છે. સામેવાળો વ્યક્તિ, ખાસ કરીને બાળક, પોતાની સ્વાયત્તતા બચાવવા માટે જિદ્દ પકડે છે. તમે અવાજ મોટો કરો એટલે સામે પ્રતિકાર વધે. આ દ્વિધામાંથી નીકળવાનો રસ્તો છે: આંખો બંધ કરી લેવી. નિયંત્રણ છોડી દેવાનો ઢોંગ કરવો. જ્યારે તમે કહો છો કે હું દસ સુધી ગણું છું અને આંખો મીંચી લઉં છું, ત્યાં સુધીમાં આ કામ પૂરું થઈ જવું જોઈએ, ત્યારે દબાણ આપોઆપ રમતમાં બદલાઈ જાય છે. અહંકારનો ટકરાવ ખતમ થઈ જાય છે.

આ વિચાર જાણીતા બાળ મનોવૈજ્ઞાનિક ડૉ. બેકી કેનેડીએ તેમના પુસ્તક ‘ગુડ ઇનસાઇડ’માં આપ્યો છે. તેઓ તેને માતાપિતા માટે એક મનોવૈજ્ઞાનિક શસ્ત્ર ગણાવે છે. આ કોઈ જાદુ નથી, સાદી માનસશાસ્ત્રીય ગોઠવણ છે. તમે સામેવાળા પર સીધી નજર રાખવાનું બંધ કરો છો એટલે એના પરથી નિરીક્ષણનો ભાર હટી જાય છે. શરત માત્ર એટલી કે તમે આંખ ખોલો તે પહેલાં કામ પતી જાય તો તમારે હારવાની મજા માણવાની હોય છે. આખી રમતમાં સત્તાનું કેન્દ્ર બાળક પાસે સરકી જાય છે.

સંબંધોમાં સંઘર્ષ મોટા ભાગે કામને લીધે નથી થતો, પણ કામ કરાવવાની રીતને લીધે થાય છે. ભારતીય પરિવારોમાં લાચારી અથવા ધમકી સૌથી લોકપ્રિય હથિયાર છે. ‘હું કહું છું એટલે કર’ એવો રોફ લાંબા ગાળે નિષ્ફળ જાય છે. આંખો મીંચી લેવાની આ પદ્ધતિ સામેવાળાને સુરક્ષિત અવકાશ આપે છે. એને લાગે છે કે પોતે પોતાની મરજીથી નિર્ણય લઈ રહ્યો છે, કોઈના આદેશનું પાલન નથી કરી રહ્યો.

ધારો કે તમે પરિવાર સાથે વૈષ્ણોદેવી કે શિમલાના પ્રવાસે નીકળ્યા છો. હોટેલના રૂમમાંથી નીકળવાની ઉતાવળ છે. ગાડી નીચે ઊભી છે અને સાત વર્ષનો દીકરો બૂટની દોરી બાંધ્યા વગર મોબાઇલમાં મોઢું નાખીને બેઠો છે. પિતા રાડ પાડે તો સવારનો આખો પ્રવાસ બગડે. એના બદલે પિતા આંખો બંધ કરીને બેસી જાય: ‘હું આંખો મીંચીને દસ ગણું છું. જો ત્યાં સુધીમાં તારા બૂટ ન પહેરાયા, તો આજે હું ઊંધો ચશ્મો પહેરીને ફરીશ.’ બાળક તરત જ ફોન ફેંકીને બૂટ પહેરવા દોડશે. પિતાએ સત્તાનો દુરુપયોગ કર્યા વગર કામ કઢાવી લીધું.

કોઈને જીતવા દેવાનો ડોળ કરવો એ ક્યારેક જીતી જવાનો સૌથી સસ્તો રસ્તો છે.