નિકટતાનો સંવાદ ભ્રમ

આપણે માની લઈએ છીએ કે જે વ્યક્તિ આપણી સૌથી નજીક છે, તે આપણું મન વગર બોલ્યે વાંચી લે છે. આ ઘમંડ જ મોટા વિવાદોનું મૂળ છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ વલણને 'ક્લોઝનેસ-કમ્યુનિકેશન બાયસ' કહે છે. અજાણી વ્યક્તિ સાથે વાત કરતી વખતે માણસ સાવધ રહે છે, વિગતો ચોખવટથી સમજાવે છે અને શબ્દો તોલીને વાપરે છે. પણ પતિ-પત્ની, ખાસ મિત્ર કે જૂના ભાગીદાર સામે આવતાં જ આખી સાવચેતી ગાયબ થઈ જાય છે. પરિણામે, જેને આપણે સૌથી વધુ ઓળખવાનો દાવો કરીએ છીએ, તેની સાથે જ સૌથી વધુ ગેરસમજ પેદા થાય છે.

શિકાગો યુનિવર્સિટીના મનોવૈજ્ઞાનિક બોઆઝ કેયસાર અને કેનેથ સેવિટ્સકીએ ૨૦૧૧માં એક રસપ્રદ પ્રયોગ કર્યો હતો. તેમણે જોયું કે લોકો અજાણ્યા લોકો સાથે વાતચીત કરતી વખતે જેટલી સચોટતા રાખે છે, તેટલી સચોટતા પોતાના જીવનસાથી કે અંગત દોસ્ત સાથે રાખતા નથી. આપણે ધારી લઈએ છીએ કે સામેવાળો સંદર્ભ સમજી જ ગયો હશે. નજીકના સંબંધોમાં ધારણાઓનું પ્રમાણ વધી જાય છે અને ભાષાની સ્પષ્ટતા ઘટી જાય છે.

આ આદત સંબંધોમાં ધીમું ઝેર રેડે છે. માણસ ફરિયાદ કરે છે કે 'તને આટલું પણ ખબર ન પડી?' સાચો દોષ એ નથી કે સામેવાળો અણસમજુ છે; સાચો વાંક એ છે કે આપણે પૂરું વાક્ય બોલવાની તસ્દી ન લીધી. અંગતતા આપણને આળસુ બનાવી દે છે. સંવાદ જ્યારે ધારણાઓ પર ચાલવા લાગે ત્યારે દલીલો શરૂ થાય છે.

ગુજરાતી લગ્નોમાં આ તમાશો બરાબર જોવા મળે છે. સગાઈ કે લગ્નના પ્રસંગે કૌટુંબિક તૈયારી ચાલતી હોય ત્યારે વડીલ માત્ર એટલું જ કહેશે કે 'પેલા વેવાઈવાળા કામનું પતાવી દેજે.' દીકરો માને છે કે વાત કંકોતરી મોકલવાની છે, જ્યારે પિતાના મનમાં હોટેલના રૂમ બુક કરાવવાની વાત હોય. લગ્નના આગલા દિવસે ધમાકો થાય ત્યારે બંને પક્ષે એક જ દલીલ હોય: 'તારે સમજી જવું જોઈએ ને!' નાત-જાતના વ્યવહારોમાં આ 'સમજી લેવાની' બીમારીને લીધે પેઢીઓથી ચાલતા સંબંધોમાં અણબનાવ થઈ જાય છે.

નજીકના માણસને સમજાવવા માટે ટેલિપથી નહીં, પૂરા વ્યાકરણવાળા ચોખ્ખા વાક્યો જ કામ આવે છે.