રંગ સ્થિરતા

તડકો હોય કે છાંયડો, લાલ સફરજન લાલ જ દેખાય છે. ભૌતિકશાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ આ શક્ય નથી. બપોરના આકરા સૂર્યપ્રકાશમાં પદાર્થ પરથી પરાવર્તિત થતી પ્રકાશની તરંગલંબાઈ જુદી હોય છે અને સાંજના ગુલાબી કે પીળા અજવાળામાં તદ્દન જુદી. કેમેરાનો લેન્સ આ ફેરફાર પકડી લેશે, એટલે એમાં ફોટો પીળો કે વાદળી પડી જાય છે. પણ માણસની આંખ છેતરાતી નથી. આ અજાયબીનું નામ છે કલર કોન્સ્ટન્સી—રંગ સ્થિરતા.

આ કોઈ જાદુ નથી, મગજનું એડિટિંગ ટેબલ છે. ઓગણીસમી સદીમાં જર્મન વિજ્ઞાની હર્મન વોન હેલ્મહોલ્ટ્ઝે અને પછી એડવિન લેન્ડે પોતાની થીયરીઓમાં સાબિત કર્યું કે આંખ ફક્ત કેમેરો નથી. મગજ આસપાસના સમગ્ર સંદર્ભને માપે છે. પ્રકાશના સ્રોતની કિંમત આપોઆપ બાદ કરી નાખે છે અને છેલ્લે મૂળ પદાર્થનો સ્થિર રંગ નક્કી કરીને તમને બતાવે છે. ઉત્ક્રાંતિએ આપણને આ ભેટ આપી, જેથી સાંજ પડતાં ઝેરી ફળ અચાનક અજાણ્યું ન લાગવા માંડે.

આ મિકેનિઝમ આપણને અરાજકતાથી બચાવે છે. જો આપણું મગજ પ્રકાશના દરેક પલટા સાથે રંગો બદલવા બેસે, તો આખી દુનિયા દરેક પળે બદલાતો સિનેમા સેટ બની જાય. આપણે સતત ગૂંચવાયા કરીએ. માણસ પોતાની સ્મૃતિ અને આસપાસના તારણોનો ઉપયોગ કરીને વસ્તુની મૂળ ઓળખ અકબંધ રાખે છે. મશીન ડેટા જુએ છે, માણસ સંદર્ભ જુએ છે. સત્ય ઘણીવાર આવતા પ્રકાશમાં નથી હોતું, એ પ્રકાશ વચ્ચે ઊભેલી વસ્તુમાં હોય છે.

મુંબઈના લોકલ રેલવે સ્ટેશન પર રાત્રે પીળી સોડિયમ લાઈટો સળગતી હોય ત્યારે લાલ સિગ્નલ જુઓ. વાસ્તવમાં પીળા પ્રકાશમાં ભળીને લાલ રંગ ભૌતિક રીતે નારંગી જેવો થઈ જાય છે. છતાં મોટરમેન એક સેકન્ડ માટે પણ વિચારતો નથી કે આ લાલ છે કે પીળો. પ્લેટફોર્મ પર ઊભેલો મધ્યમવર્ગીય મુસાફર પણ પોતાના વાદળી ડબ્બાને આ ગંદા પીળા અજવાળામાં બરાબર ઓળખી લે છે. આપણું મગજ આપમેળે બત્તીનો પીળો રંગ બાદ કરી નાખે છે.

આંખ ફક્ત પ્રકાશ ઝીલે છે, પણ સાચો રંગ શું છે એ તો મગજ પોતાની સમજણથી જ નક્કી કરે છે.