કોડ-સ્વિચિંગ

માણસ એક જ ચહેરે આખી જિંદગી જીવી શકતો નથી. ભાષાનું પણ આવું જ છે. તમે બોસ સામે જે લહેકામાં વાત કરો છો, તે જ લહેકામાં ઘરમાં વહુ સાથે વાત કરી શકાતી નથી. સામાજિક વાતાવરણ, સામે બેઠેલી વ્યક્તિનો મોભો કે પોતાની ઓળખ સાચવવા માટે માણસ જ્યારે એક ભાષામાંથી બીજી ભાષામાં, અથવા એક જ ભાષાની એક બોલીમાંથી બીજી બોલીમાં અચાનક પલટો મારે છે, તેને સમાજભાષાવિજ્ઞાનમાં ‘કોડ-સ્વિચિંગ’ કહે છે. આ માત્ર વ્યાકરણનો ખેલ નથી, સામાજિક અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની ચાલાકી છે.

આ વિચાર ભાષાવિજ્ઞાનમાંથી આવ્યો છે. વીસમી સદીના મધ્યભાગમાં ઈનાર હોગન અને પછી જોન ગમ્પર્ઝ જેવા ભાષાશાસ્ત્રીઓએ બહુભાષી સમાજોનો અભ્યાસ કરીને આ સિદ્ધાંત સ્થાપ્યો હતો. માણસ સામેવાળાને પોતાના જેવો બતાવવા માટે, અથવા પોતાનાથી અલગ સાબિત કરીને પ્રભાવ પાડવા માટે શબ્દો અને ટોન બદલે છે. આપણે માનીએ છીએ કે આપણે કુદરતી રીતે બોલીએ છીએ, પણ આપણું અર્ધજાગ્રત મન સામેવાળાના પાવર અને સ્ટેટસ પ્રમાણે આપણી ભાષાની ફ્રીક્વન્સી સતત ટ્યૂન કરતું રહે છે.

આનું મહત્વ સત્તા અને સંબંધોની રમત સમજવામાં છે. કોડ-સ્વિચિંગ એ સ્વીકૃતિ મેળવવાની કિંમત છે. જે માણસ સંજોગો મુજબ પોતાની ભાષા કે બોડી લેંગ્વેજ બદલી શકતો નથી, તેને સમાજ અક્કડ માને છે અથવા બહિષ્કૃત કરે છે. આ એક પ્રકારનું અદ્રશ્ય મનોવૈજ્ઞાનિક માસ્ક છે. પણ તેની એક આડઅસર છે. આખો દિવસ ભાષા અને મુખોટા બદલ્યા કરવાથી માણસ અંદરથી થાકી જાય છે, કારણ કે પોતાની અસલ ઓળખ સતત છુપાવવી પડે છે.

કોઈ પણ મોટી હોસ્પિટલના ઓપીડીમાં આ દ્રશ્ય રોજ ભજવાય છે. એક સિનિયર ગુજરાતી સર્જન જુઓ. જુનિયર રેસિડેન્ટ ડૉક્ટર સાથે વાત કરતી વખતે એ પ્યોર મેડિકલ ટર્મ્સ અને ધારદાર અંગ્રેજીમાં ત્રાટકશે, જેથી પોતાનું વર્ચસ્વ સાબિત થાય. તરત જ મુંબઈથી આવેલા પેશન્ટના કોર્પોરેટ દીકરા સાથે હિન્દી-અંગ્રેજી મિક્સ બોલીને એલીટ ક્લાસનું કલ્ચર દેખાડશે. અને બે મિનિટ પછી, સૌરાષ્ટ્રના ગામડેથી આવેલા વૃદ્ધ ખેડૂત સામે બેસીને એ જ ડૉક્ટર અચાનક કાઠિયાવાડી લહેકામાં બોલશે: ‘બાપા, ચિંતા નો કરતા, પેટમાં વાંધો નથી, થોડો મસાલો ઓછો ખાજો.’ દર્દી બદલાયો, ભાષાનો કોડ બદલાઈ ગયો.

આપણે જે ભાષા બોલીએ છીએ તે વિચારો નથી દર્શાવતી; સામેવાળા સાથે આપણો સંબંધ કેવો છે તે છતી કરે છે.