ચેખોવની બંદૂકનો નિયમ

જો નાટકના પહેલા અંકમાં દીવાલ પર બંદૂક લટકાવી હોય, તો બીજા કે ત્રીજા અંકમાં એ બંદૂકમાંથી ગોળી છૂટવી જ જોઈએ. જો ગોળી નથી ચલાવવી, તો બંદૂક લટકાવવાનો કોઈ હક નથી. આ કોઈ સૈન્ય સિદ્ધાંત નથી, પણ રશિયન નાટ્યકાર એન્ટન ચેખોવનો ઘડી કાઢેલો અફર નિયમ છે. એમણે ઓગણીસમી સદીના અંતમાં સાહિત્ય માટે કહ્યું હતું કે જે ચીજનો આગળ જતાં કોઈ નક્કર અર્થ ન નીકળવાનો હોય, તેને દૃશ્યમાં ઘૂસાડવી નહીં.

આ વાત માત્ર નાટક પૂરતી મર્યાદિત નથી. આ કળા જીવન, ધંધો અને સંવાદ ત્રણેયને લાગુ પડે છે. માણસો ઘણીવાર ખોટા વાયદા, બિનજરૂરી વસ્તુઓ અને ફોગટના તાયફા જમા કરે છે. જે ઘટક સમગ્ર પ્રક્રિયામાં કોઈ પરિણામ લાવવાનું નથી, તે માત્ર ધ્યાન ભટકાવે છે. નિરર્થક તત્ત્વો વાર્તાને નબળી પાડે છે અને પ્લાનિંગને ખોખલું કરે છે. જો તમે કોઈ વસ્તુ સામે મૂકો છો, તો તમે સામેવાળાને અપેક્ષા આપો છો. એ અપેક્ષા પૂરી ન થાય ત્યારે અવિશ્વાસ જન્મે છે.

આપણી ઓફિસો અને સ્ટાર્ટઅપ જગતમાં આ બંદૂકો ચારેય તરફ લટકેલી દેખાય છે. બેંગલુરુ કે અમદાવાદની કોઈ નવી ટેક કંપનીનું પ્રેઝન્ટેશન જુઓ. સ્લાઈડમાં મોટા ઉપાડે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, બ્લોકચેન અને વૈશ્વિક એક્સ્પાન્શનની વાત લખી દેશે. રોકાણકાર સામે આ બધી ચમકતી બંદૂકો મૂકી દીધી. પણ બે વર્ષ પછી ખબર પડે કે એ માત્ર ભાષણબાજી હતી, પાયાનું પ્રોડક્ટ તો સાદું વેબ પોર્ટલ જ હતું. બિનજરૂરી વચનો અને બિનજરૂરી ફીચર્સ ઊભાં કરીને આખી ટીમે એનર્જી વેડફી નાખી.

દરેક વધારાની વિગત એક છૂપો ખર્ચ છે. તે ટીમનું ધ્યાન ખેંચે છે, સમય બગાડે છે અને આખરે નિરાશા આપે છે. જીવનમાં પણ જ્યારે તમે કોઈ વાત છેડો, કોઈ સંબંધ બાંધો કે પ્રોજેક્ટ શરૂ કરો, ત્યારે હિસાબ સાફ હોવો જોઈએ. જેનું પરિણામ લાવવું નથી, તેને શરૂઆતથી જ દૃશ્યની બહાર રાખો. બિનજરૂરી ભપકો હોશિયારી નથી, એ નબળા આયોજનનું લક્ષણ છે.

જે બંદૂક અવાજ નથી કરવાની, તેને દીવાલ પર સજાવવાનો શોખ માત્ર આડંબરી લોકોને જ હોય છે.