પસંદગીનું વાસ્તુશાસ્ત્ર

તમે શું ખરીદો છો કે કયો રસ્તો પસંદ કરો છો, એ નિર્ણય તમારો પોતાનો છે એવો તમને વહેમ છે. માણસ સ્વતંત્ર ઇચ્છાશક્તિનો દાવો કરે છે, પણ વાસ્તવમાં તે આસપાસ ગોઠવાયેલા વિકલ્પોનો ગુલામ છે. વિકલ્પો તમારી સામે કઈ રીતે, કયા ક્રમમાં અને કયા માહોલમાં રજૂ કરવામાં આવે છે, તે નક્કી કરે છે કે તમે છેવટે શું પસંદ કરશો. આ કારીગરીને અંગ્રેજીમાં ચોઈસ આર્કિટેક્ચર કહે છે. આ કોઈ જાદુ નથી, નિર્ણયોની પૂર્વ-આયોજિત રચના છે.

આ વિચાર અર્થશાસ્ત્રી રિચાર્ડ થેલર અને કાયદાના પ્રોફેસર કાસ સનસ્ટીને પોતાની ૨૦૦૮ની પ્રસિદ્ધ કિતાબ ‘નજ’માં દુનિયા સામે મૂક્યો. એમણે સ્પષ્ટ સાબિત કર્યું કે દુનિયામાં તટસ્થ ડિઝાઇન જેવી કોઈ ચીજ હોતી જ નથી. શાળાની કેન્ટીનમાં ફળોને વિદ્યાર્થીઓની આંખ સામે ટેબલ પર મૂકો અને બિનઆરોગ્યપ્રદ સમોસા પાછળ સંતાડી દો, તો બાળકો આપોઆપ ફળ તરફ વળશે. કોઈ કાયદો બદલવો પડતો નથી, કોઈ ભાષણ આપવું પડતું નથી. ફક્ત ચીજોની ગોઠવણ બદલો, માણસનું વર્તન બદલાઈ જશે.

આજના કોર્પોરેટ યુગમાં આ પદ્ધતિ સૌથી ઘાતક હથિયાર છે. સુપરમાર્કેટમાં પ્રવેશતાં જ સૌથી મોંઘી બ્રાન્ડ આંખની સીધી લીટીમાં રાખવામાં આવે છે અને સસ્તી બ્રાન્ડ છેક નીચેના ખાનામાં સંતાડવામાં આવે છે. મોબાઈલ એપ્લિકેશન્સ અને શોપિંગ વેબસાઈટ તમને ચોક્કસ બટન દબાવવા માટે મજબૂર કરે તેવી ડિઝાઇન રચે છે. ડિફોલ્ટ વિકલ્પ હંમેશાં કંપનીના ફાયદામાં હોય છે. તમારી આળસ અને ઉતાવળ એ લોકોની કમાણીનું ગણિત છે.

ભારતીય ઓનલાઇન શોપિંગ અને ફ્લાઇટ બુકિંગમાં આ રમત નરી આંખે દેખાય છે. ધારો કે તમે મુંબઈથી દિલ્હીની સસ્તી એરલાઇનની ટિકિટ બુક કરાવો છો. પૈસા ચૂકવવાની છેલ્લી સ્ક્રીન પર પહોંચો ત્યારે અચાનક વીસ રૂપિયાનું ટ્રાવેલ ઇન્સ્યોરન્સ અને પચાસ રૂપિયાનું ચેરિટી દાન પહેલેથી ટીક માર્ક કરેલું જ હોય છે. તમારે એ વધારાનો ખર્ચ ન કરવો હોય તો નાનું, ઝાંખું બોક્સ શોધીને ‘અનચેક’ કરવું પડે છે. કંપનીએ તમારા માટે નિર્ણય લઈ લીધો હતો; તમારે તો માત્ર એમાંથી બહાર નીકળવાની મહેનત કરવાની હતી.

જે માણસ મેનૂ કાર્ડ બનાવે છે, તે જ નક્કી કરે છે કે તમારી ભૂખ કેટલી ખર્ચાળ સાબિત થશે.