Map of the Mind · મૂળ આવૃત્તિ · કુલ ૩૦૭ પ્રકરણ · ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ · પાનું ૩ / ૭
જૂનું ગમે તેટલું ઉત્તમ હોય, નવું હંમેશાં વધુ આકર્ષક લાગે છે. જીવવિજ્ઞાનમાં આ મનોવૃત્તિને 'કૂલિજ અસર' કહે છે. પ્રાણીજગતમાં નર એક જ માદા સાથે રહીને ધીમે ધીમે ઉત્સાહ ગુમાવી બેસે છે, પણ સામે નવી માદા આવતાં જ તેનો થાક પળવારમાં ગાયબ થઈ જાય છે.
કોપ્રોલાઇટ એટલે પથ્થર બની ગયેલી વિષ્ટા. પ્રાચીન પ્રાણી કે માણસનું મળ, જે હજારો વર્ષો સુધી જમીનમાં દબાઈને અશ્મિ બની ગયું. ૧૮૨૯માં બ્રિટિશ ભૂસ્તરશાસ્ત્રી વિલિયમ બકલન્ડે આ શબ્દ આપ્યો.
કાયદાના કાગળો આટલા અટપટા કેમ હોય છે? વકીલો સાદી ભાષા કેમ નથી વાપરતા? સામાન્ય માણસ માને છે કે આ લોકો પોતાનું મહત્વ વધારવા કે ફી પડાવવા આવું જાણીજોઈને કરે છે. પણ સત્ય ઘણું આળસુ છે. આને 'કોપી-પેસ્ટ હાયપોથીસિસ' કહે છે.
તમે સીધી લીટીમાં ચાલો છો, પણ જમીન પોતે જ ફરી રહી છે. પરિણામ? તમારો રસ્તો આપોઆપ વળાંક લઈ લે છે. વિજ્ઞાનની ભાષામાં આને કોરિઓલિસ અસર કહેવાય. જ્યારે કોઈ પદાર્થ ઘૂમતી સપાટી પર ગતિ કરે, ત્યારે તેના પર એક અદ્રશ્ય બળ કામ કરે છે.
કોઈ પણ વ્યવસ્થા બદલવી હોય ત્યારે માત્ર ટોચ પર બેઠેલા માણસને બદલી નાખવાથી ક્રાંતિ નથી આવતી. ઉપરનો રંગ બદલાય, પણ દીવાલ જૂની જ રહે. સાચો પરિવર્તન હંમેશાં પાયાના મૂળભૂત ટેકાઓ પર ટકે છે.
કોન્ફરન્સ રૂમમાં બોસ લાંબું ભાષણ આપે છે. એક નવો આઈડિયા રજૂ કરે છે. ટેબલ ફરતે બેઠેલા છ એક્ઝિક્યુટિવ્સ એકસાથે ડોકું ધુણાવે છે. ચહેરા પર આદરપૂર્વકની સંમતિ છે. કોઈ પ્રશ્ન પૂછતું નથી. કોઈ વાંધો ઉઠાવતું નથી. આ મૌન સહમતિ નથી, આ પાખંડ છે.
સિસ્ટમ માણસ કરતાં મોટી થઈ જાય ત્યારે વહીવટ સુધરે છે, પણ આત્મા મરી જાય છે. અમેરિકન રેસ્ટોરાં માલિક વિલ ગિડારાએ પોતાના પુસ્તક 'અનરીઝનેબલ હોસ્પિટાલિટી'માં આ માનસિકતાને 'કોર્પોરેટ-સ્માર્ટ' કહી છે.
ઘડિયાળના કાંટા ઊંધા ફેરવી શકાય ખરા? શરીરનું બાયોલોજિકલ કેલેન્ડર પાછળ ધકેલી શકાય? મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે હા. ૧૯૭૯માં હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીનાં પ્રોફેસર એલેન લેંગરે એક અનોખો પ્રયોગ કર્યો, જેને 'કાઉન્ટરક્લોકવાઇઝ સ્ટડી' કહે છે.
તમે એક નિર્ણય લીધો. પરિણામ ખરાબ આવ્યું. હવે મગજમાં એક જ સવાલ ઘૂમરાય છે: જો મેં બીજો રસ્તો પસંદ કર્યો હોત તો? આ સવાલ માણસને કોરી ખાય છે. ગેમ થિયરી અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની ભાષામાં આને 'કાઉન્ટરફેક્ચ્યુઅલ રિગ્રેટ' કહે છે.
બહાદુરી અને દેખાડા વચ્ચે પાતળી ભેદરેખા છે. બનાવટી બહાદુરી એટલે એવો ખોટો પરાક્રમભાવ, જેમાં વાસ્તવિક જોખમ શૂન્ય હોય. માણસ ત્યારે જ ગર્જના કરે જ્યારે આસપાસ ભીડ પોતાના પક્ષની હોય.
કોઈને સફળ થતો જોઈને એની નકલ કરવી સહેલી છે. આખી દુનિયા એ જ કરે છે. પણ કોઈને ભૂલ કરતો કે ખાડામાં પડતો જોઈને જાણીજોઈને એનાથી બિલકુલ ઊંધું આચરણ કરવું, એ બુદ્ધિનું ઊંચું સ્તર છે. મનોવિજ્ઞાન અને વર્તનશાસ્ત્રમાં આ ક્રિયાને 'કાઉન્ટરઇમિટેશન' કહે છે.
દુનિયામાં કોઈ પણ પ્રવાહ એકતરફી ચાલતો નથી. જ્યારે એક બળ ધક્કો મારે છે, ત્યારે તેની સામે બીજું અદૃશ્ય બળ ઊભું થઈ જાય છે. સિસ્ટમ્સ થિયરી અને સમાજશાસ્ત્રમાં આને સામસામા બળોનો પ્રભાવ કહે છે.
ખોટા રૂપિયા ભેગા કરવાથી અસલી તિજોરી ભરાતી નથી. દસ બોગસ દલીલો ભેગી કરો એટલે એક સાચી દલીલ નથી બની જતી. આ તર્કદોષનું નામ છે કાઉન્ટલેસ કાઉન્ટરફીટ ફેલેસી.
વેપારમાં વોલ્યુમ બધું નથી હોતું. જે માલ વેચાય છે પણ નફો નથી આપતો, તે કંપની માટે ઝેર સમાન છે. એમેઝોન જેવી વૈશ્વિક ઈ-કોમર્સ કંપનીના અંદરના વર્તુળોમાં આ માટે એક કડવો શબ્દ વપરાય છે: ‘ક્રેપ’ (CRaP - Can't Realize a Profit).
જૂનું તૂટે નહીં ત્યાં સુધી નવું ઊગી શકતું નથી. અર્થશાસ્ત્રમાં આને સર્જનાત્મક વિનાશ કહે છે. નવો વિચાર, નવી ટેક્નોલોજી કે નવું મોડેલ માર્કેટમાં આવે ત્યારે તે જૂની વ્યવસ્થાને કચડી નાખે છે. ટાઈપરાઈટર બનાવતી કંપનીઓને કમ્પ્યુટરે ખતમ કરી નાખી.
મગજ કોઈ કૂવો નથી કે જેમાં અખૂટ પાણી ભરેલું રહે. નવા વિચારો વિચારવા માટે પણ ઊર્જાનો ચોક્કસ જથ્થો જોઈએ. સર્જનાત્મકતાનો ખાલીપો એટલે માણસના મનની એ હાલત, જ્યાં નવું વિચારવાની શક્તિ સાવ નીચોવાઈ જાય છે. આ કોઈ સામાન્ય શારીરિક થાક નથી.
જૂના બંધ મકાનમાં જઈને નળ ચાલુ કરો તો શું થાય? શરૂઆતમાં ધસમસતું ગંદું, કાટવાળું અને પીળું પાણી બહાર આવશે. થોડી મિનિટો સુધી એ કચરો વહી જવા દો. એ પછી જ તળિયેથી સ્વચ્છ અને પીવાલાયક મીઠું પાણી નીકળશે. માણસના મગજનું પણ બરાબર આવું જ છે.
જ્યારે કોઈ મોટો વિજય મળે કે કોઈ ગંભીર હોનારત સર્જાય, ત્યારે અસલી કારણ શું હતું? દસ પગલાં લેવાયા પછી પરિણામ આવ્યું હોય તો આખરી પરિણામ માટે કયા ચોક્કસ પગલાને શ્રેય આપવો? આ કોયડો એટલે 'ક્રેડિટ અસાઇનમેન્ટ પ્રોબ્લેમ'.
ઉછીના પૈસા પર જીવવું એ કળા છે, પણ મોટાભાગના લોકો એમાં અણઘડ સાબિત થાય છે. અંગ્રેજી નાણાકીય જગતમાં એક ચોક્કસ માર્ગદર્શિકા જાણીતી છે, જેને ક્રેડિટ રૂલ કહે છે.
સંગીતમાં 'ક્રિસંડો' એટલે અવાજ ધીમે ધીમે ચરમસીમા તરફ વધવો. આ માનસિકતાનો સરળ નિયમ છે: તમારું શ્રેષ્ઠ કામ હજુ બાકી છે. મોટા ભાગના લોકો જિંદગીને રિટાયરમેન્ટના ઢાળ તરીકે જુએ છે.
બધું વાંચવું અને દરેક અવાજ સાંભળવો એ બુદ્ધિમત્તા નથી, મૂર્ખામી છે. જૂની દુનિયામાં જ્ઞાનની તંગી હતી, એટલે જે મળે તે પચાવી પાડવાનું ચલણ હતું. આજના ઇન્ટરનેટ યુગમાં માહિતીનો કચરો ગળા સુધી ભરાઈ ગયો છે.
ઈસપની જૂની વાર્તા સૌને યાદ છે. ગોવાળિયો મજાક ખાતર રોજ બૂમ પાડતો કે વરુ આવ્યું, વરુ આવ્યું. ગામલોકો લાકડીઓ લઈને દોડી આવતા. છેવટે જ્યારે સાચે જ વરુ આવ્યું, ત્યારે કોઈ બચાવવા ન ગયું અને ઘેટાં ચિરાઈ ગયાં.
અમુક માણસો પોતાની સાચી ગણતરીઓ ક્યારેય ચહેરા પર આવવા દેતા નથી. બહારથી સદભાવનાનો મહોરો પહેરેલો હોય અને અંદર પાક્કો હિસાબકિતાબ ચાલતો હોય. આ શબ્દ કોઈ મનોવિજ્ઞાનની માન્ય પાઠ્યપુસ્તકમાંથી આવેલો નથી.
ભવિષ્ય જોવાનો દાવો કરનારા જ્યોતિષીઓ કાચના ગોળા સામે બેસે છે. આ પદ્ધતિમાં કોઈ ચમત્કાર નથી, પણ તર્ક એ જ છે. નિર્ણય લેતા પહેલાં એક કાલ્પનિક કાચના ગોળામાં જોઈને ભવિષ્યની સ્થિતિ કલ્પી લેવાની.
ઉંમર વધે એટલે મગજ ધીમું પડી જાય, એવી એક સસ્તી માન્યતા છે. આખી વાત સાચી નથી. મનોવિજ્ઞાની રેમન્ડ કેટેલે ૧૯૪૩માં બુદ્ધિના બે ભાગ પાડ્યા હતા. એક વહેતી બુદ્ધિ, જેને ફ્લુઇડ ઇન્ટેલિજન્સ કહે છે.
સદીઓ સુધી સમાજ એક જ લયમાં જીવતો હોય છે. કોઈ ખાસ ફેરફાર થતો નથી. ઓજારો એ જ રહે, રીતભાત એ જ રહે અને વિચારવાની પદ્ધતિ પણ થિજી ગયેલી હોય. અચાનક એક એવો તણખો પડે છે કે આખું ચિત્ર બદલાઈ જાય છે.
જૂના નિયમો મરી રહ્યા છે અને નવા નિયમો હજી જન્મ્યા નથી. આ વચ્ચેનો જે ખાલીપો છે, તેને વિચારકો ‘સાંસ્કૃતિક સંધિકાળ’ કહે છે. જૂની પેઢીની પકડ ઢીલી પડી ગઈ છે, પણ નવી પેઢી પોતાની નવી વ્યવસ્થા ગોઠવી શકી નથી. પરિણામે એક વિચિત્ર ગૂંચવાડો ઊભો થાય છે.
કોઈપણ સંસ્થા કે સમૂહમાં માણસોનું મૂલ્યાંકન માત્ર તેમના કામના આંકડા જોઈને થઈ શકતું નથી. આ ચોકઠો માણસોને બે ત્રાજવે તોળે છે: એક બાજુ કામનું પરિણામ અને બીજી બાજુ સંસ્થાની સંસ્કૃતિ કે મૂલ્યો સાથેનો તાલમેલ.
કોઈ માણસ સ્વભાવે જ જિજ્ઞાસુ હોય છે અને કોઈ આળસુ. મનોવિજ્ઞાન આને માણસનો કાયમી સ્વભાવ ગણે છે. પણ મગજ કાયમ એકસરખું ચાલતું નથી. અમુક ખાસ ક્ષણે અચાનક એવી સ્થિતિ પેદા થાય છે જ્યારે મગજ માહિતી મેળવવા ભૂખ્યું થઈ જાય છે. આ ક્ષણિક અવસ્થા છે.
આ એક વિચિત્ર માનસિક રોગ છે. સોશિયલ મીડિયાના પડદા પર અચાનક એક મુદ્દો પ્રગટ થાય છે. આખો શિક્ષિત વર્ગ પોતાના બધા કામ પડતા મૂકીને એ મુદ્દા પાછળ દોડે છે. ડીપી બદલાઈ જાય છે. ગુસ્સાથી ભરેલા સ્ટેટસ લખાય છે.
એક વાર તમે કંઈક જાણી લો, પછી એ ન જાણવાની સ્થિતિની કલ્પના કરવી અસંભવ બની જાય છે. આ મગજની જૂની બીમારી છે. અર્થશાસ્ત્રી કોલિન કેમરર, જ્યોર્જ લોવેનસ્ટાઇન અને માર્ટિન વેબરે ૧૯૮૯માં આ ખ્યાલ આપ્યો હતો.
ઇન્ટરનેટ આવ્યું ત્યારે રોમેન્ટિક ભ્રમણા હતી કે દુનિયા એક વૈશ્વિક ગામ બની જશે. સરહદો ભૂંસાઈ જશે. બધા માણસો એકબીજાના વિચાર સમજીને ગળે મળશે. બન્યું સાવ ઊંધું.
માણસ અને મશીન વચ્ચેની દીવાલ હવે તૂટી ચૂકી છે. સાયબોર્ગ એટલે માત્ર હોલિવુડની ફિલ્મોમાં દેખાતો સ્ટીલના હાડપિંજરવાળો રોબોટ નથી.
કોઈ સંસ્થા કે વ્યવસ્થા એક રાતમાં તૂટી પડતી નથી. પતનની પણ પોતાની એક ક્રમિક અને નિર્દય ગતિ હોય છે. જ્યારે પ્રારંભિક ખામી કે નુકસાન દેખાય, ત્યારે તેના મૂળિયાં સુધારવાને બદલે ખર્ચ કાપવામાં આવે છે અથવા સારા લોકો સાથ છોડી દે છે.
સત્તા ક્યારેય સ્થિર રહેતી નથી. એ એક અવિરત ચક્રમાં ફરે છે. શરૂઆતમાં કોઈ વ્યવસ્થા કે સંબંધમાં સત્તાનું વિકેન્દ્રીકરણ થાય છે, સૌને બરાબરીનો અહેસાસ થાય છે. પણ ધીમે ધીમે નિયંત્રણ એક કેન્દ્ર તરફ સરકવા લાગે છે.
કેમેરાની સામે સીધી રેખા રાખો તો એ સીધી દેખાય છે. પણ વાઈડ એંગલ કે પેનોરામા લેન્સથી જોશો તો વચ્ચેની લાઇન સીધી રહેશે અને ઉપર-નીચેની બધી સીધી રેખાઓ વળાંક લઈ લેશે. ઓપ્ટિક્સ અને ફોટોગ્રાફીમાં આને સિલિન્ડ્રિકલ પર્સ્પેક્ટિવ કહે છે.
અડધી રાત્રે અચાનક આંખ ખુલે છે. શ્વાસ રુંધાય છે. છાતી પર કોઈ અદ્રશ્ય પથ્થર મૂકીને બેસી ગયું હોય એવો ભયાનક ભાર લાગે છે. હાથ કે પગ હલાવવાની તાકાત નથી હોતી.
દિવસના ચોવીસ કલાક બધા પાસે સરખા છે, પણ સાંજ પડે ત્યારે મોટાભાગના લોકોનો એક જ કકળાટ હોય છે: 'આખો દિવસ ક્યાં વહી ગયો, ખબર જ ન પડી.' આધુનિક માણસ કામની લાંબી યાદી બનાવે છે.
મોટા સંકલ્પો કાગળ પર સારા લાગે છે, જીવનમાં નહીં. પહેલી તારીખે માણસ જીમ જવાનું કે દસ કલાક વાંચવાનું નક્કી કરે છે, અને પંદરમી તારીખે થાકીને પથારી ભેગો થઈ જાય છે. મગજ ઉત્સાહમાં મોટો પહાડ પસંદ કરે છે અને પછી ચડતી વખતે હાંફી જાય છે.
સિસ્ટમ પોતાની મેળે સંતુલન સાધી લે છે. કોઈ બાહ્ય સંચાલક વિના. આ વાત સમજાવવા જેમ્સ લવલોક અને એન્ડ્રુ વોટ્સને ૧૯૮૩માં એક કાલ્પનિક ગ્રહ બનાવ્યો: ડેઇઝીવર્લ્ડ. આ ગ્રહ પર માત્ર બે પ્રકારનાં ફૂલો ઊગે છે—કાળાં અને સફેદ.
ખરાબ માણસને નોકરીમાંથી કાઢી મૂકવો અઘરો છે. એના કરતાં એને બીજાના માથે પધરાવી દેવો ઘણો સહેલો છે. અમેરિકન શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં એક કુખ્યાત શબ્દપ્રયોગ છે: ‘ડાન્સ ઓફ ધ લેમન્સ’. લેમન એટલે કે ખામીવાળી, નકામી વસ્તુ.
બ્રહ્માંડમાં મોટા ભાગનો હિસ્સો ડાર્ક મેટરનો છે. એ ક્યારેય નરી આંખે દેખાતો નથી, કોઈ ટેલિસ્કોપમાં પકડાતો નથી, પણ આખી ગેલેક્સીને પોતાના સ્થાને પકડી રાખવાનું ગુરુત્વાકર્ષણ એ જ પૂરું પાડે છે. જો એ ગાયબ થઈ જાય, તો બધું વિખેરાઈ જાય.
કોઈ એક જગ્યાએ પડેલી મહત્ત્વની માહિતી બીજી જગ્યાએ પહોંચતી અટકી જાય ત્યારે જે દીવાલ ઊભી થાય છે, તેને 'ડેટા બેરિયર' કહે છે. આ શબ્દ કમ્પ્યુટર જગત અને આધુનિક કોર્પોરેટ ભાષામાંથી આવ્યો છે.
સ્ક્રીન પર દેખાતા આંકડાઓમાં જ આખી દુનિયા સમાઈ ગઈ છે એવો ભ્રમ એટલે ડેટા ગેઝ. બ્રિટિશ સમાજશાસ્ત્રી ડેવિડ બીયરે ૨૦૧૮માં આ શબ્દ આપ્યો. ફ્રેન્ચ ફિલસૂફ મિશેલ ફૂકોના ‘મેડિકલ ગેઝ’ પરથી આ વિચાર આવ્યો છે.
ખિસ્સામાં અબજો રૂપિયા હોય એટલે માણસ બુદ્ધિશાળી જ હોય, એ માન્યતા સાવ પોકળ છે. સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડના દાવોસ શહેરમાં દર વર્ષે દુનિયાભરના અબજોપતિઓ અને નેતાઓ ભેગા થાય છે. તેઓ ગરીબી, આબોહવા અને યુદ્ધો પર ગંભીર ભાષણો આપે છે.
મગજ ઘણીવાર વાર્તાકાર નથી હોતું, ભયાનક સિનેમાનો ડાયરેક્ટર હોય છે. નાની સમસ્યા આવે કે તરત એ આખી પૃથ્વીના વિનાશનું દ્રશ્ય દોરી દે છે. બોસ માત્ર એક ઈમેલમાં બોલાવે અને માણસ વિચારી લે છે કે નોકરી ગઈ, હપ્તા અટકી જશે અને રસ્તા પર આવી જવાશે.
આજના કોર્પોરેટ જગતમાં એક જ મંત્ર સંભળાય છે: નેટવર્કિંગ કરો. જેટલા વધુ લોકોનાં વિઝિટિંગ કાર્ડ ખિસ્સામાં, એટલા તમે વધુ સફળ. પણ આ આંધળી દોડનો એક બીજો છેડો પણ છે, જેને કેટલાક વિચારકો ડી-નેટવર્કિંગ કહે છે.
અમુક માણસો તમને ખૂબ ગમે છે, કારણ કે એમની સાથે કામ સરસ નીકળે છે. એ ફોન ઉપાડે છે, તમારું કામ પતાવી આપે છે, તમે એમનું કરી આપો છો. બંને પક્ષે એક અઘોષિત સમજૂતી હોય છે: ‘તું મને ખપમાં આવ, હું તને આવીશ.
અંગ્રેજી ભાષામાં 'ડિસ' ઉપસર્ગથી શરૂ થતા શબ્દો માણસની માનસિક શાંતિ હણી લે છે. ડિસપોઇન્ટમેન્ટ, ડિસકન્ટેન્ટ, ડિસ્ટ્રેક્શન, ડિસમિસલ કે ડિસઅપ્રૂવલ. આ બધા એવા મનોભાવો છે જે જીવનને અસ્તવ્યસ્ત બનાવી દે છે.
મગજ વાપરવાનું બંધ કરી દો એટલે વિચારવાની ક્ષમતા આપોઆપ મરી જાય. આ કોઈ રહસ્ય નથી, કુદરતનો જૂનો નિયમ છે. સ્માર્ટફોન આવ્યા પછી આપણને પોતાના ઘરના નંબર પણ યાદ રહેતા નથી. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આ આળસને છેલ્લા સ્ટેજ પર લઈ ગયું છે.