ડાબ ત્સોગ સંકલ્પના

અડધી રાત્રે અચાનક આંખ ખુલે છે. શ્વાસ રુંધાય છે. છાતી પર કોઈ અદ્રશ્ય પથ્થર મૂકીને બેસી ગયું હોય એવો ભયાનક ભાર લાગે છે. હાથ કે પગ હલાવવાની તાકાત નથી હોતી. વિજ્ઞાન આ સ્થિતિને ‘સ્લીપ પેરાલિસિસ’ કહે છે, પણ દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાની હમોંગ સંસ્કૃતિમાં આને ‘ડાબ ત્સોગ’ કહેવાય છે. માન્યતા એવી કે એક દુષ્ટ રાત્રિ-પિશાચ સૂતેલા માણસની છાતી પર ચડીને તેનો પ્રાણ ચૂસી લે છે. તબીબી વિજ્ઞાન અને લોકસાહિત્ય વચ્ચેનો આ જૂનો સંઘર્ષ છે.

આ વિચાર અમેરિકામાં વસેલા હમોંગ શરણાર્થીઓના રહસ્યમય મૃત્યુના અભ્યાસમાંથી જાણીતો બન્યો. એન્થ્રોપોલોજિસ્ટ શેલી એડલરે આના પર ઊંડું સંશોધન કર્યું હતું. જ્યારે મન જાગી જાય પણ શરીર હજુ ગાઢ નિંદ્રાના લકવામાં હોય, ત્યારે મગજ ડરના માર્યા આભાસ ઊભા કરે છે. જો તમારી સંસ્કૃતિ કહેતી હોય કે ભૂત ગળું દબાવે છે, તો મગજ એ જ વાર્તાને સાચી માનીને શરીર પર અત્યંત વાસ્તવિક હુમલો અનુભવે છે. માન્યતા જ જૈવિક સત્ય બની જાય છે.

આ વાત માત્ર ઊંઘ પૂરતી સીમિત નથી. આ ભય અને વાર્તાઓની એવી જાળ છે, જે વાસ્તવિકતા કરતાં વધુ ખતરનાક પરિણામ લાવે છે. જ્યારે કોઈ આંતરિક દબાણ કે તણાવને આપણે અદ્રશ્ય રાક્ષસનું નામ આપી દઈએ, ત્યારે આપણી પોતાની ક્ષમતા થીજી જાય છે. માણસ પરિસ્થિતિનો સામનો કરવાને બદલે કાલ્પનિક ભૂત સામે હથિયાર હેઠા મૂકી દે છે. મનની અંદર પેસી ગયેલો ડર બહારના સંકટ કરતાં વધુ ઝડપથી શ્વાસ રૂંધે છે.

ભારતીય ક્રિકેટમાં કોઈ મહત્ત્વની ટૂર્નામેન્ટની ફાઈનલ મેચ યાદ કરો. સામાન્ય મેચોમાં છગ્ગા ફટકારતો દમદાર બેટ્સમેન અચાનક ક્રીઝ પર આવીને પથ્થર જેવો જડ બની જાય છે. સામે કોઈ જાદુઈ બોલર નથી હોતો, પણ સ્ટેડિયમમાં બેઠેલા એક લાખ દર્શકોની અપેક્ષાનો અદ્રશ્ય ભાર તેની છાતી પર બેસી જાય છે. તેના પગ હલતા નથી, હાથમાંથી બેટ સરકી જાય છે. તકનીકી રીતે એ સંપૂર્ણ ફિટ છે, પણ કરોડો લોકોના દબાણે ઊભો કરેલો ‘ડાબ ત્સોગ’ તેને અંદરથી થીજવી નાખે છે.

છાતી પર બેઠેલો રાક્ષસ હંમેશા બહારથી નથી આવતો, ઘણીવાર એ તમારા પોતાના ડરનો પડછાયો હોય છે.