વરુ આવ્યુંની સમસ્યા

ઈસપની જૂની વાર્તા સૌને યાદ છે. ગોવાળિયો મજાક ખાતર રોજ બૂમ પાડતો કે વરુ આવ્યું, વરુ આવ્યું. ગામલોકો લાકડીઓ લઈને દોડી આવતા. છેવટે જ્યારે સાચે જ વરુ આવ્યું, ત્યારે કોઈ બચાવવા ન ગયું અને ઘેટાં ચિરાઈ ગયાં. આ માત્ર બાળવાર્તા નથી, સિસ્ટમ ડિઝાઈન અને મનોવિજ્ઞાનની એક ગંભીર બીમારી છે. જ્યારે કોઈ ચેતવણી વારંવાર ખોટી પડે, ત્યારે મગજ તે સિગ્નલને કચરો ગણીને ફગાવી દે છે. ચેતવણી આપતી વ્યવસ્થા જ ચેતવણીને બિનઅસરકારક બનાવી દે છે.

આધુનિક ભાષામાં આને 'અલાર્મ થાક' પણ કહે છે. સુરક્ષાના નામે દરેક નાની વાત પર સાયરન વગાડવાની આદત આખરે મોટી હોનારતને આમંત્રણ આપે છે. જો ગાડીનું સેન્સર દર બે મિનિટે વગર કારણે બીપ કરે, તો ડ્રાઈવર અવાજ બંધ કરી દેશે. જ્યારે અકસ્માત થવાનો હશે ત્યારે પેલું સેન્સર બૂમો પાડતું રહી જશે, પણ કોઈ સાંભળશે નહીં. વધુ પડતી સતર્કતા છેવટે ઘોર બેદરકારીમાં પરિણમે છે. માણસની સંવેદનશીલતા મર્યાદિત હોય છે, તમે તેને રોજ ખેંચી શકતા નથી.

ભારતમાં બેંકિંગ અને વીમા ક્ષેત્ર આ સમસ્યાનું ઉત્તમ પ્રદર્શન છે. તમારા ફોન પર રોજના ૧૫ મેસેજ આવે છે: ‘અર્જન્ટ! તમારું કેવાયસી અપડેટ કરો’, ‘ચેતવણી: તમારા ક્રેડિટ કાર્ડ પર આ ઑફર મર્યાદિત સમય માટે છે’. બેંકો અને લોન કંપનીઓ દરેક સામાન્ય માર્કેટિંગ મેસેજમાં રેડ એલર્ટ જેવી ગંભીર ભાષા વાપરે છે. પરિણામે ગ્રાહક તમામ સંદેશા વગર વાંચ્યે ડિલીટ કરવાની ટેવ પાડી લે છે.

ધારો કે શૈલેષભાઈના ખાતામાંથી કોઈ ભેજાબાજ ખરેખર પચાસ હજાર રૂપિયા સેરવી લે છે. બેંક તરફથી સાચો ફ્રોડ એલર્ટ મેસેજ આવે છે કે તમારા ખાતામાંથી અનધિકૃત વ્યવહાર થયો છે. પણ શૈલેષભાઈ સ્ક્રીન તરફ જોયા વગર ફોન ખિસ્સામાં મૂકી દે છે. એમને લાગે છે કે રોજની જેમ ક્રેડિટ કાર્ડ વેચવાવાળાની નવી બૂમ હશે. જ્યારે સાચું જોખમ સામે ઊભું હોય, ત્યારે બેંકની જૂની અતિશયોક્તિ ગ્રાહકને લૂંટી લે છે.

જે વ્યવસ્થા દરેક છીંક પર એમ્બ્યુલન્સ બોલાવે છે, તે ખરા હાર્ટ એટેક વખતે દર્દીને રસ્તા પર જ મારી નાખે છે.