કાઉન્ટરક્લોકવાઇઝ પ્રયોગ

ઘડિયાળના કાંટા ઊંધા ફેરવી શકાય ખરા? શરીરનું બાયોલોજિકલ કેલેન્ડર પાછળ ધકેલી શકાય? મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે હા. ૧૯૭૯માં હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીનાં પ્રોફેસર એલેન લેંગરે એક અનોખો પ્રયોગ કર્યો, જેને 'કાઉન્ટરક્લોકવાઇઝ સ્ટડી' કહે છે. તેમણે સિત્તેરથી એંસી વર્ષના વૃદ્ધોના એક જૂથને એક અઠવાડિયા માટે એવા આશ્રમ જેવા ઘરમાં રાખ્યા, જ્યાં સમય બરાબર વીસ વર્ષ પાછળ અટકી ગયો હતો. ૧૯૫૯નું વાતાવરણ ઊભું કરાયું. રેડિયો પર એ જમાનાના સમાચાર વાગતા, બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ટીવી પર એ સમયની ફિલ્મો ચાલતી અને એમને વીસ વર્ષ પહેલાંની જેમ જ વર્તમાનકાળમાં વાતો કરવાની છૂટ હતી. કોઈ નોકર નહોતો, પોતાની બેગ જાતે જ ઊંચકવાની હતી.

પરિણામ ચમત્કારિક હતું. માત્ર એક અઠવાડિયામાં આ વૃદ્ધોની શારીરિક મુદ્રા સુધરી ગઈ, આર્થરાઇટિસવાળા સાંધા વધારે વળવા લાગ્યા, યાદશક્તિ તેજ થઈ અને આંખોની રોશની પણ વધી. તેઓ માનસિક રીતે વીસ વર્ષ નાના થઈ ગયા અને એનું સીધું પ્રતિબિંબ એમના ડીએનએ અને શરીર પર દેખાયું. માણસ પોતાને કેટલો ઘરડો માને છે, એની અસર એના શરીરના પ્રત્યેક કોષ પર પડે છે. આપણે સમાજે બનાવેલી વૃદ્ધત્વની વ્યાખ્યાનો ભોગ બનીએ છીએ.

આ વાત વ્યક્તિગત આરોગ્ય પૂરતી સીમિત નથી. ઇતિહાસના પૃષ્ઠો પણ આ સાબિત કરે છે. ૧૯૪૨ની 'હિંદ છોડો' ચળવળ વખતે જુઓ. ગાંધીજી પોતે બોંતેર વર્ષ વટાવી ચૂક્યા હતા અને સરદાર પટેલ સડસઠની આસપાસ હતા. આ ઉંમરે માણસ આજે ઓટલે બેસીને નિવૃત્તિ ગાળતો હોય. પણ આઝાદીની ખુમારી અને રાષ્ટ્રનિર્માણના રોમાંચે આ તમામ નેતાઓને નવયુવાન બનાવી દીધા હતા. જેલમાં બેસીને તેમણે હજારો પાનાં લખ્યાં, દેશભ્રમણ કર્યું અને અંગ્રેજ હકૂમતની સામે અડિંગો જમાવીને ઊભા રહ્યા. તેમણે મનમાંથી નિવૃત્તિ અને લાચારીનો વિચાર સાવ ભૂંસી નાખ્યો હતો.

આપણા મનમાં એક વાર એવો વહેમ પેસી જાય કે આપણો સુવર્ણકાળ વીતી ગયો છે, એટલે શરીર પણ એ વહેમને વફાદાર થઈને ઢીલું પડી જાય છે. નબળાઈ સ્નાયુઓમાં નથી આવતી, માનસિક સ્વીકારમાં આવે છે. જો તમે તમારી આસપાસ લાચારીનું વાતાવરણ ગોઠવશો તો ત્રીસ વર્ષે પણ ખાટલો પકડવો પડશે. ચેતના જો પડકાર ઝીલવા તૈયાર હોય તો કાળચક્ર આપોઆપ થંભી જાય છે.

ઉંમર હાડકાંને નથી લાગતી, થાકેલા વિચારોને લાગે છે. મન જુવાન રહે તો કાળને પણ પીછેહઠ કરવી પડે છે.