કોર્પોરેટ-સ્માર્ટ વર્તણૂક

સિસ્ટમ માણસ કરતાં મોટી થઈ જાય ત્યારે વહીવટ સુધરે છે, પણ આત્મા મરી જાય છે. અમેરિકન રેસ્ટોરાં માલિક વિલ ગિડારાએ પોતાના પુસ્તક 'અનરીઝનેબલ હોસ્પિટાલિટી'માં આ માનસિકતાને 'કોર્પોરેટ-સ્માર્ટ' કહી છે. તેનો અર્થ બહુ સીધો છે: બધું જ ચોપડે બરાબર હોવું જોઈએ, નિયમો ચુસ્ત હોવા જોઈએ, ખર્ચ ઘટવો જોઈએ અને દરેક પ્રક્રિયા સ્ટાન્ડર્ડાઈઝ હોવી જોઈએ. કાગળ પર આ અભિગમ અજેય લાગે છે. કંપનીઓ અને સંસ્થાઓ આના પર જ ચાલે છે. પરંતુ આ આંધળી કાર્યક્ષમતામાં લાગણી, સંબંધ અને સહજ વિવેક માટે કોઈ જગ્યા બચતી નથી.

ગિડારા તેને 'રેસ્ટોરાં-સ્માર્ટ' સાથે સરખાવે છે. રેસ્ટોરાં-સ્માર્ટ વ્યક્તિ નિયમો જાણે છે, પણ સામો માણસ જોઈને નિયમ બાજુ પર મૂકી શકે છે. જ્યારે કોર્પોરેટ-સ્માર્ટ વ્યક્તિ ફક્ત મેન્યુઅલ વાંચે છે. તેને ગ્રાહકનો ચહેરો નથી દેખાતો, ફક્ત સ્પ્રેડશીટનો આંકડો દેખાય છે. મોટા કોર્પોરેશનો જ્યારે નાની, જીવંત સેવાઓમાં પ્રવેશે છે ત્યારે આ જ અકસ્માત સર્જાય છે. બધું સમયસર થાય છે, પૈસા બચે છે, પણ માણસ અંદરથી અસંતુષ્ટ અને અપમાનિત મહેસૂસ કરીને પાછો ફરે છે.

આપણા દેશના કોઈ જાણીતા યાત્રાધામના ટ્રસ્ટનું સંચાલન જુઓ. વર્ષોથી ત્યાં ભંડારો ચાલતો હતો, ભૂખ્યાને ગરમ રોટલી અને ગોળ મળતાં, દર્શનાર્થી સાથે પ્રેમથી વાત થતી. પછી નવા સુધારેલા મેનેજરો આવ્યા. તેમણે ટ્રસ્ટને 'કોર્પોરેટ-સ્માર્ટ' બનાવવાનું નક્કી કર્યું. લાઈનો સીધી થઈ ગઈ, બારકોડવાળા ટોકન આવ્યા અને દરેક થાળીનું વજન મિલીગ્રામમાં મપાવા લાગ્યું. ખર્ચ ઘટી ગયો અને વાર્ષિક રિપોર્ટ ચમકી ગયો. પણ પરિણામ શું આવ્યું? એક વૃદ્ધ માજી બે મિનિટ મોડા પડ્યા તો સિક્યુરિટી ગાર્ડે કાગળનો નિયમ બતાવીને દરવાજો મોં પર બંધ કરી દીધો. ત્યાં વ્યવસ્થા જીતી ગઈ, પણ ભક્તિ અને શ્રદ્ધા હારી ગયા.

સંસ્થાઓ જ્યારે હૂંફ ગુમાવીને ફક્ત પ્રોટોકોલ બની જાય, ત્યારે ત્યાં લાશ જેવી શાંતિ છવાઈ જાય છે. ધંધો હોય કે જાહેર જીવન, જ્યાં સુધી તમે સામા માણસના આંસુ કે આનંદને ખાતાવહીની બહાર રાખીને જોઈ શકતા નથી, ત્યાં સુધી તમે માત્ર કાર્યક્ષમ રોબોટ છો. નિયમો પરિણામ સુધારવા માટે છે, માણસને કચડી નાખવા માટે નહીં.

જે વ્યવસ્થામાં ભૂલ કરવાની કે વહાલ દર્શાવવાની છૂટ નથી હોતી, તે વ્યવસ્થા અંતે માત્ર એક મોંઘું સ્મશાન સાબિત થાય છે.