સાયબર બાલ્કનાઇઝેશન

ઇન્ટરનેટ આવ્યું ત્યારે રોમેન્ટિક ભ્રમણા હતી કે દુનિયા એક વૈશ્વિક ગામ બની જશે. સરહદો ભૂંસાઈ જશે. બધા માણસો એકબીજાના વિચાર સમજીને ગળે મળશે. બન્યું સાવ ઊંધું. ઇન્ટરનેટ એક કરવાને બદલે માણસોને પોતપોતાના નાના, કટ્ટર અને અસહિષ્ણુ વાડાઓમાં વહેંચી દીધા. આ પ્રક્રિયાને સાયબર બાલ્કનાઇઝેશન કહે છે. યુરોપના બાલ્કન પ્રદેશની જેમ આખું ડિજિટલ જગત નાના ટુકડાઓમાં વહેંચાઈને અંદરોઅંદર લડવા માંડ્યું છે. ટેક્નોલોજીએ વૈશ્વિક પુસ્તકાલય ઊભું ન કર્યું, પણ બંધ કાનવાળી ટોળીઓ બનાવી દીધી.

આ વિચાર સૌપ્રથમ ૧૯૯૬–૧૯૯૭ના અરસામાં માર્શલ વાન આલ્સ્ટાઇન અને એરિક બ્રાયનજોલ્ફસને રજૂ કર્યો હતો. એમણે ગણિત અને સમાજશાસ્ત્રથી સાબિત કર્યું કે માણસને જ્યારે અનંત વિકલ્પો મળે, ત્યારે એ બીજાને સાંભળવાને બદલે માત્ર પોતાના જેવા જ પૂર્વગ્રહ ધરાવતા લોકોને પસંદ કરે છે. પછીથી ક્લાઇડ વેઈન ક્રુઝે આના માટે 'સ્પ્લિનટર્નેટ' શબ્દ વાપર્યો. આજે દરેક દેશ પોતાની ડિજિટલ સરહદો બાંધી રહ્યો છે, અને દરેક જૂથ પોતાના અલ્ગોરિધમમાં કેદ છે.

આ ખતરો માત્ર ટેકનિકલ નથી, બૌદ્ધિક છે. તમે ફેસબુક કે વોટ્સએપ પર જે ગ્રૂપમાં રહો છો, ત્યાં તમારી માન્યતાઓ સામે કોઈ સવાલ નથી પૂછતું. લોકો સામેવાળાને સમજીને નહીં, પણ એને દુશ્મન ગણીને પોતાની ઓળખ મજબૂત કરે છે. પરિણામે સંવાદ મરી જાય છે અને ઝનૂન જીતી જાય છે. જે લોકો એકબીજા સાથે ક્યારેય વાત નથી કરતા, તેઓ ધીમે ધીમે એકબીજાને માણસ ગણવાનું પણ બંધ કરી દે છે.

આપણા શહેરોમાં નવરાત્રિ કે ગણેશોત્સવ વખતે આ ખેલ નરી આંખે દેખાય છે. શેરીના બે છેડે બે અલગ વોટ્સએપ ગ્રૂપ ચાલે છે. એક જ મંદિરના ટ્રસ્ટમાં જૂના સભ્યોનું અલગ ગ્રૂપ હોય અને યુવાનોનું અલગ. શેરીના મંડળના બે જૂથ પોતપોતાની ડિજિટલ દીવાલો પાછળ બેસીને એકબીજા વિરુદ્ધ મેસેજ ફોરવર્ડ કરે છે. ઉત્સવ આખા મહોલ્લાને જોડવાનો હતો, પણ ફોનની સ્ક્રીને તેને જાતિ, ઉંમર અને અહમના ટાપુઓમાં તોડી નાખ્યો. રૂબરૂ મળો ત્યારે બધા ચૂપ રહે છે, પણ પોતાના પ્રાઇવેટ ગ્રૂપમાં ઝેર ઓકે છે.

ઇન્ટરનેટે સરહદો તોડી નાખી, પણ માણસોએ પોતાના મગજની આસપાસ લોખંડી વાડ બનાવી લીધી.