કૂલિજ અસર

જૂનું ગમે તેટલું ઉત્તમ હોય, નવું હંમેશાં વધુ આકર્ષક લાગે છે. જીવવિજ્ઞાનમાં આ મનોવૃત્તિને 'કૂલિજ અસર' કહે છે. પ્રાણીજગતમાં નર એક જ માદા સાથે રહીને ધીમે ધીમે ઉત્સાહ ગુમાવી બેસે છે, પણ સામે નવી માદા આવતાં જ તેનો થાક પળવારમાં ગાયબ થઈ જાય છે. મગજમાં ડોપામાઈનનો ધસમસતો પ્રવાહ છૂટે છે. આ માત્ર પ્રજનન પૂરતી સીમિત બાબત નથી. માણસના અસંતુષ્ટ મનનો આ સનાતન સ્વભાવ છે. આપણને ઉત્કૃષ્ટ ચીજ નથી જોઈતી, નવીનતા જોઈએ છે.

આ નામ પાછળ એક જાણીતો કિસ્સો છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ કેલ્વિન કૂલિજ અને તેમનાં પત્ની મરઘાં ઉછેર કેન્દ્રની મુલાકાતે ગયાં હતાં. પત્નીએ જોયું કે એક મરઘો આખો દિવસ સતત સમાગમ કરતો હતો. તેમણે કર્મચારીને કહ્યું, 'આ વાત રાષ્ટ્રપતિને કહો.' રાષ્ટ્રપતિએ તરત વળતો સવાલ પૂછ્યો, 'શું એ મરઘો દર વખતે એક જ મરઘી સાથે હોય છે?' કર્મચારીએ ના પાડી કે દર વખતે નવી હોય છે. રાષ્ટ્રપતિએ તરત કહ્યું, 'આ વાત જઈને પહેલાં મિસિસ કૂલિજને કહો.' ૧૯૫૫માં બિહેવિયરલ બાયોલોજિસ્ટ ફ્રેન્ક બીચે આ અનોખા વર્તનને કૂલિજ અસર નામ આપ્યું.

આ અસર માનવસંબંધોથી આગળ વધીને આપણા રોજિંદા વપરાશમાં ઘૂસી ગઈ છે. આજના કન્ઝ્યુમરિઝમનું આ સૌથી મોટું બળતણ છે. સ્માર્ટફોન ઉત્તમ ચાલતો હોય તોય કંપની નવો કેમેરો બતાવે એટલે હાથ ખંજવાળવા લાગે છે. સોશિયલ મીડિયા પર સેકન્ડે સેકન્ડે બદલાતા વીડિયો સ્ક્રોલ કરવાની લત પણ આ જ કારણથી લાગે છે. આપણી ચેતના વારંવાર નવો ઉત્તેજક ખોરાક માગે છે. સ્થિરતા આપણને બોરિંગ લાગે છે, ભલે તે કેટલીય કીમતી હોય.

આપણા પ્રવાસના શોખીનોને જુઓ. સાપુતારા કે મહાબળેશ્વરની શાંતિ એક વાર માણ્યા પછી મન તરત કંટાળી જાય છે. ગયા વર્ષે ગોવાના જે બીચ પર સ્વર્ગ જેવો આનંદ મળ્યો હતો, એ જ બીચ આ વર્ષે સામાન્ય લાગે છે. મન હવે વિયેટનામ કે બાલીના સપનાં જોવા લાગે છે. જગ્યાની સુંદરતા ઘટી નથી હોતી, પણ પરિચિતતાએ ઉત્તેજના મારી નાખી હોય છે. માણસ સાચી શાંતિ શોધવા નથી નીકળતો, મગજને નવો આંચકો આપવા નીકળે છે.

તૃપ્તિ હંમેશાં નવતર ભ્રમણાઓની ગુલામ રહે છે; માણસ ધરાઈ જાય છે પરિચિતથી, સુખી થવાથી નહીં.