જશ કોને આપવો તેની મુંઝવણ

જ્યારે કોઈ મોટો વિજય મળે કે કોઈ ગંભીર હોનારત સર્જાય, ત્યારે અસલી કારણ શું હતું? દસ પગલાં લેવાયા પછી પરિણામ આવ્યું હોય તો આખરી પરિણામ માટે કયા ચોક્કસ પગલાને શ્રેય આપવો? આ કોયડો એટલે 'ક્રેડિટ અસાઇનમેન્ટ પ્રોબ્લેમ'. ૧૯૬૧માં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના પાયાના વિચારક માર્વિન મિન્સ્કીએ કમ્પ્યુટર અલ્ગોરિધમ્સ માટે આ સવાલ મૂક્યો હતો. મશીન લર્નિંગમાં રોબોટ હજાર પ્રયત્નો પછી ચેસ જીતે, ત્યારે સિસ્ટમે એ નક્કી કરવું પડે કે કઈ ચોક્કસ ચાલને કારણે જીત મળી. આ જ તકલીફ માનવીય મગજ અને સમાજની પણ છે.

આપણે પરિણામ જોવામાં માહિર છીએ, પણ પ્રક્રિયા સમજવામાં આળસુ છીએ. જ્યારે સફળતા મળે ત્યારે છેલ્લો માણસ બધો જશ ખાટી જાય છે. જ્યારે નિષ્ફળતા આવે ત્યારે સૌથી નબળા પર દોષનો ટોપલો ઢોળી દેવાય છે. માણસનું મગજ જટિલ કારણોની જાળી ઉકેલી શકતું નથી. એટલે એ સૌથી તાજા કે સૌથી દેખીતા કારણને સમગ્ર ક્રેડિટ કે બ્લેમ પકડાવી દે છે.

આ ત્રુટિ આપણી વિચારસરણીને ભ્રમિત કરે છે. કોર્પોરેટ ઓફિસમાં પ્રોજેક્ટ હિટ થાય ત્યારે પાવરપોઇન્ટ પ્રેઝન્ટેશન આપનાર સીઈઓ વાહવાહી લૂંટી લે છે, જ્યારે કોડિંગના પાયા નાખનાર એન્જિનિયર વિસરાઈ જાય છે. રાજકારણમાં પણ વરસાદ સારો થાય તો મુખ્યમંત્રી પોતાની પુણ્યપ્રતાપ ગણાવે છે. સાચું કારણ નેપથ્યમાં દટાઈ જાય છે.

આ દ્રશ્ય આપણા ઘરસંસારમાં રોજેરોજ ભજવાય છે. સાસુ-વહુ કે પતિ-પત્નીના ઝઘડા આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ધારો કે દીકરો દસમા ધોરણમાં ૯૫ ટકા લાવ્યો. સાસુ તરત કહેશે કે અમારા ખાનદાનનું લોહી છે. પત્ની દાવો કરશે કે આખું વર્ષ મેં ટીવી જોયા વગર ઉજાગરા કરાવ્યા છે. પતિ કહેશે કે મોંઘી ટ્યુશન ફી મેં ભરી છે. પણ જો એ જ છોકરો નાપાસ થાય, તો પત્ની પર દોષ આવે કે તે આખો દિવસ ફોનમાં મચી રહેતી હતી. સફળતાના હજારો બાપ હોય છે, પણ વાસ્તવિકતામાં ક્રેડિટ વહેંચવી એ ગણિત કરતાં રાજકારણ વધુ બની જાય છે.

જે જીતનો અસલી હકદાર શોધતાં નથી આવડતો, એ સમાજ નકલી વિજેતાઓને માથે બેસાડીને પૂજતો રહે છે.