ડિ-કેટાસ્ટ્રોફાઇઝિંગ

મગજ ઘણીવાર વાર્તાકાર નથી હોતું, ભયાનક સિનેમાનો ડાયરેક્ટર હોય છે. નાની સમસ્યા આવે કે તરત એ આખી પૃથ્વીના વિનાશનું દ્રશ્ય દોરી દે છે. બોસ માત્ર એક ઈમેલમાં બોલાવે અને માણસ વિચારી લે છે કે નોકરી ગઈ, હપ્તા અટકી જશે અને રસ્તા પર આવી જવાશે. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આને આપત્તિનું મોટું ભૂત બનાવવું કહેવાય. આ સડાનો ઈલાજ એટલે ડિ-કેટાસ્ટ્રોફાઇઝિંગ. પોતાની જાતને ઊલટતપાસ કરીને વાસ્તવિકતા સામે ઊભા રાખવાની આ એક ટેકનિક છે. આ વિચાર કોગ્નિટિવ બિહેવિયરલ થેરાપીના પિતા આલ્બર્ટ એલિસ અને એરોન બેકની દેણ છે. એમણે લોકોને શીખવ્યું કે કાલ્પનિક નર્કમાં જીવવા કરતાં વાસ્તવિક પ્રશ્નો પૂછો.

આ પદ્ધતિ ત્રણ સીધા સવાલો પર ટકેલી છે. પહેલો: આ પરિસ્થિતિમાં વધુમાં વધુ ખરાબ શું થઈ શકે? બીજો: જો એ ખરાબ થઈ જ ગયું, તો એની સંભાવના કેટલી? અને ત્રીજો: ધારો કે એ સૌથી ખરાબ બની ગયું, તો હું એમાંથી બચવા કે ઉકેલવા શું કરીશ? આ ત્રણ પ્રશ્નો મગજના ડરામણા પ્રોજેક્ટરની સ્વીચ ઑફ કરી નાખે છે. માણસ દુઃખથી નથી મરતો, પણ દુઃખની શક્યતાઓના વજન નીચે કચડાઈ જાય છે.

સુરતના કાપડ બજાર કે મહિધરપુરાના હીરાબજારમાં આ રોજિંદી દવા છે. ધારો કે અરવિંદભાઈનો ૫૦ લાખ રૂપિયાનો માલ કોઈ વેપારી પાસે ફસાઈ ગયો. ફોન સ્વીચ ઑફ આવે છે. સામાન્ય વેપારી આખી રાત છાતી પકડીને બેસી રહેશે કે પેઢી લૂંટાઈ ગઈ, દીકરીના લગ્ન અટકી જશે, સમાજમાં આબરૂ જશે. અહીં ડિ-કેટાસ્ટ્રોફાઇઝિંગ કામ આવે. અરવિંદભાઈ કાગળ અને પેન લઈને બેસે છે. વધુમાં વધુ શું થશે? ૫૦ લાખ નહીં આવે. શું વેપાર બંધ થઈ જશે? ના, જૂની મૂડી પડી છે. બે વર્ષ થોડું ઓછું કમાઈશું. કાનૂની નોટિસ મોકલીશું. જેમ ક્ષિતિજ સાફ થાય, તેમ લોહીનું દબાણ ઘટે છે.

આપણે આશાવાદી બનવાની કોઈ જરૂર નથી. ગુલાબી ચશ્મા પહેરવાથી વાસ્તવિકતા બદલાતી નથી. જરૂર માત્ર એટલી છે કે જે સંકટ હજુ આવ્યું જ નથી, તેનું કફન પહેલેથી સીવવાનું બંધ કરો. મગજ જ્યારે પણ નનામી બાંધવા નીકળે, ત્યારે તેને હિસાબના ચોપડા સામે બેસાડી દેવું એ જ ખરી સમજદારી છે.

આવતીકાલનું મોત આજે વિચારીને મરી જવું, એ માણસજાતની સૌથી સસ્તી મૂર્ખામી છે.